Art Perspective – podcast o sztuce podkast

Zamek Krzyżtopór: magnacka fantazja i jej tragiczny koniec

0:00
41:02
Do tyłu o 15 sekund
Do przodu o 15 sekund

Obejrzyj wersję wideo na YouTube: https://youtu.be/VAHhKHi-lGU

Zamek Krzyżtopór w Ujeździe obrósł legendami jak mało który zabytek w Polsce. Akwarium w suficie jadalni, 365 okien jak dni w roku, marmurowe żłoby i kryształowe lustra dla koni. Ile z tego jest prawdą, a ile opowieścią dopisaną do ruin przez kolejne pokolenia?

Krzysztof Ossoliński zbudował do 1644 roku pałac w pięciobocznej fortecy, jedną z największych rezydencji w ówczesnej Rzeczypospolitej. Cieszył się nim bardzo krótko: zmarł w 1645 roku, a jego jedyny syn zginął cztery lata później. Szwedzi ograbili zamek w 1655 roku, ale ostateczny cios zadali Rosjanie w 1770 roku, podczas walk z konfederatami barskimi. Od tego czasu Krzyżtopór jest ruiną.

W tym odcinku idę śladem źródeł i sprawdzam, skąd wzięły się legendy o tym miejscu.

Stoję na dziedzińcu w Ujeździe i liczę okna. Właściwie dziury po oknach, bo szyb, ram i okiennic nie ma tu od stuleci. Przewodniki powiedzą Wam, że było ich 365, tyle, ile dni w roku. Do tego 52 komnaty, 12 sal i 4 wieże, jak tygodnie, miesiące i pory roku. Zamek jako kalendarz. Brzmi pięknie. Tylko że kiedy zaczniecie szukać tej liczby w źródłach z epoki, zrobi się dziwnie cicho.

Kim był Krzysztof Ossoliński

Krzyżtopór jest portretem jednego człowieka. Krzysztof Ossoliński urodził się 28 kwietnia 1587 roku w Bukowsku. Ossolińscy pieczętowali się herbem Topór, a rodzina działała jak spółka: najmłodszy brat, Jerzy, został kanclerzem wielkim koronnym. Bracia fundowali budowle w całej okolicy, od zamku w Ossolinie po kolegiatę w Klimontowie.

Młody Krzysztof studiował za granicą, przede wszystkim we Włoszech: w Bolonii, Padwie, Florencji i Rzymie. Badacze wskazują na pałac Farnese w Caprarola, pięcioboczną fortecę i rezydencję zarazem, jako możliwy wzór. Po powrocie Ossoliński zrobił karierę, a w 1638 roku został wojewodą sandomierskim. Majątek budował między innymi na dostawach dla wojska. Krzyżtopór to w pewnym sensie pałac zbudowany z wojennych kontraktów.

Pałac w fortecy

Zamek stanął na skalnym cyplu nad doliną Koprzywianki. Budowa szła etapami: najpierw pięcioboczna fortyfikacja z bastionami i fosą wykutą w skale, potem, do 1644 roku, pałac. Taki typ nazywamy palazzo in fortezza. Inskrypcje na bramie podają lata 1631 i 1644, ale dokładnej daty rozpoczęcia prac nie znamy.

Nazwa łączy imię fundatora z herbem: Krzysztof i Topór. Nad bramą do dziś widać krzyż i topór. Krzyż był też deklaracją. Dziadek Krzysztofa, Hieronim, był kalwinem, a wnuk stawiał na kontrreformację.

Kto zaprojektował zamek? Od tekstu Stanisława Tomkowicza z 1896 roku przypisywano go Wawrzyńcowi Senesowi. Późniejsi badacze, Adam Gruszecki (1962) i Alicja Lutostańska (1963), byli ostrożniejsi. Narodowy Instytut Dziedzictwa uważa dziś, że Senes raczej nadzorował budowę, a projektantem mógł być nieznany architekt albo sam Ossoliński.

Trasa zaprojektowana jak spektakl

Krzyżtopór to nie zbiór sal, tylko trasa. Wszystko leży na jednej osi: od wieży bramnej przez pałac i owalny dziedziniec po ośmioboczną wieżę na północnym bastionie. Brama miała portal z czarnego marmuru i zegar. Pałac otwierał się ku przyjezdnym trzema skrzydłami w kształcie litery U, a fasada nawiązywała do łuku triumfalnego.

Najlepszy moment to wąskie, sklepione przejście, po którym nagle otwiera się dziedziniec w kształcie elipsy. Marcin Fabiański w „Biuletynie Historii Sztuki” (1996) wywiódł ten układ z listów Pliniusza Młodszego, opisującego willę w Laurentum. Na ścianach owalu wisiały malowane portrety Ossolińskich z marmurowymi tablicami. Gość stał w środku, a ze wszystkich stron patrzyli na niego przodkowie gospodarza.

W skrzydle prowadzącym do wieży była sala jadalna, a nad nią sala balowa na dwie kondygnacje z galerią dla muzyków. Tak ustalił zespół Politechniki Krakowskiej pod kierunkiem Ewy Dąbskiej-Śmiałowskiej (1974–1983). Część badaczy czyta cały zamek jak scenografię teatralną.

Legendy: akwarium, lustra i tunel

Najsłynniejsza opowieść mówi o sali w ośmiobocznej wieży ze szklanym sufitem, nad którym pływały ryby. Pierwszy znany opis pochodzi dopiero z 1828 roku, z dziennika Klementyny z Tańskich Hoffmanowej. W 1848 roku Franciszek Maria Sobieszczański powołał się na szwedzkiego historyka Samuela von Pufendorfa, ale w 1911 roku ktoś sprawdził, że Pufendorf nic o tym nie pisze. Potem szkło awansowało na kryształ, a ryby na „dziwy morskie”.

Czy to czysta bajka? Fabiański znalazł poszlakę: w Grotta Grande w ogrodach Boboli we Florencji Bernardo Buontalenti umieścił akwarium w sklepieniu, a w 1608 roku młody Ossoliński mieszkał przy Palazzo Pitti. Mógł to zobaczyć. Technika epoki przemawia jednak przeciw temu. Natalia Charkiewicz (2011) uznała akwarium za mało prawdopodobne. Pewne jest jedno: pod wieżą naprawdę biło źródło.

Lustra w stajniach, windy na jedzenie i tunel do Ossolina, którym jeżdżono saniami po cukrze, należą do tej samej rodziny opowieści. Krzyżtopór od początku był budowlą, o której się opowiadało. Część autorów nazywa to barokowym PR-em.

Krótka chwała

24 lutego 1645 roku, kilka miesięcy po zakończeniu budowy, Krzysztof Ossoliński zmarł w Krakowie, prawdopodobnie zostawiając długi. Jego jedyny syn, Krzysztof Baldwin, zginął w 1649 roku pod Zborowem, bezdzietnie. Zamek zbudowany dla dynastii stracił dynastię po czterech latach.

30 października 1655 roku Szwedzi weszli do fortecy bez jednego wystrzału. Inżynier Erik Dahlbergh narysował jej plan, i to okupantowi zawdzięczamy najdokładniejszy rysunek parteru. Szwedzi nie zburzyli zamku, ale wywieźli wyposażenie, bibliotekę i archiwum rodziny. Dlatego dziś nie wiemy, ile naprawdę było okien.

Ruina jako dzieło sztuki

Prawdziwy cios zadali Rosjanie w 1770 roku, gdy Ujazd był bazą konfederatów barskich Michała Jana Paca. W 1787 roku ruiny odwiedził król Stanisław August Poniatowski, nie po to, żeby je odbudować, tylko żeby je podziwiać. W epoce mody na sztuczne ruiny, jak Arkadia Heleny Radziwiłłowej, Krzyżtopór stał się ruiną prawdziwą i estetyką przemijania.

W XIX wieku chłopi przyklejali domy do zamkowych skarp i chodzili z wiadrami po wodę przez sień, którą kiedyś przechodzili senatorowie. W 2018 roku Krzyżtopór został uznany za Pomnik Historii. Dziś w ruinach znów odbywają się koncerty i inscenizacje. Teatr Ossolińskiego działa, tylko zamiast marmurów i portretów przodków jest niebo w pustych oknach.

Posłuchaj całego odcinka powyżej albo obejrzyj go na YouTube. Jeśli lubisz historię sztuki od mniej oczywistej strony, zasubskrybuj Art Perspective.

Grafika odcinka: fot. Jakub Hałun, licencja CC BY 4.0, Wikimedia Commons.



This is a public episode. If you would like to discuss this with other subscribers or get access to bonus episodes, visit artperspective.substack.com

Więcej odcinków z kanału "Art Perspective – podcast o sztuce"