
Zamek w Baranowie Sandomierskim: mroczny sekret Małego Wawelu
Obejrzyj wersję wideo na YouTube: https://youtu.be/d6dMbWbsJd8
Pełny artykuł o zamku w Baranowie Sandomierskim: https://artperspective.substack.com/p/zamek-w-baranowie-sandomierskim-mroczny-9d3Wygląda jak włoski renesansowy pałac, nazywają go Małym Wawelem, ale jego mury skrywają historie, o których wolisz nie wiedzieć przed zmrokiem... W tym odcinku Art Perspective Podcast zaglądamy za fasadę zamku w Baranowie Sandomierskim. Jakie sekrety ukrywali magnaci? Czy klątwa i opowieści o nieszczęśliwej miłości to tylko legendy, czy prawda zapisana w kamieniu?Zostaw subskrypcję, kliknij dzwonek i odkryj historię sztuki oraz architektury z zupełnie innej strony!#BaranówSandomierski #MalyWawel #ArtPerspective #Sztuka #HistoriaSztuki #ZamkiPolski
Pełny artykuł
Z kolumn krużganków patrzą na ciebie kamienne twarze. Historycy sztuki nazywają je maszkaronami, groteskowymi maskami, rzeźbiarskim żartem architekta. Wiszą tu od ponad czterystu lat. Widziały kalwińskie nabożeństwa, wesela, posagi, dwa wielkie pożary, niemieckich urzędników i radzieckich żołnierzy. Widziały też konserwatorów opłaconych przez kopalnię siarki. Kiedy stoisz na tym dziedzińcu i zachwycasz się renesansem, warto zapytać: ile z tego renesansu naprawdę pochodzi z XVI wieku?
Dziedziniec, na który się schodzi
Przez bramę w wieży nie wchodzisz na dziedziniec, tylko na niego schodzisz. Leży on na poziomie pierwszego piętra, bo zamek stoi na nizinie kilkaset metrów od Wisły, a Wisła wylewa. Piękno tego miejsca zaczyna się od strachu przed powodzią.
Leszczyńscy: kalwini, którzy zbudowali sobie Wawel
Dobra baranowskie kupił w 1569 roku Rafał Leszczyński herbu Wieniawa, polityk z temperamentem: sprzeciwiał się małżeństwu Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną, przeszedł do braci czeskich i był marszałkiem sejmu. Baranów stał się ważnym ośrodkiem kalwinizmu. Budowa obecnego zamku ruszyła około 1591 roku, a skończył ją syn Rafała, Andrzej, około 1606 roku. Tego samego roku Andrzej zmarł.
Projekt przypisuje się Santiemu Gucciemu, nadwornemu artyście Stefana Batorego. Nie znamy jednak umowy ani rachunku, a atrybucja opiera się na analizie stylu. Anegdota o polowaniach Batorego w Baranowie też się nie klei: król zmarł w 1586 roku, kilka lat przed rozpoczęciem budowy.
Zamek ma cztery okrągłe baszty, wieżę bramną, attykę i piętrowe krużganki na kolumnach. Stąd porównanie do Wawelu. To jednak manieryzm, późny renesans, który bawi się klasycznymi regułami: każda elewacja wygląda inaczej, a na najwyższej kondygnacji stoją kolumny, które niczego nie podtrzymują.
Złote stiuki Falconiego
Około 1625–1630 roku do Baranowa przyjechał Giovanni Battista Falconi, sztukator z okolic jeziora Lugano. Przebudowano schody i wieżę bramną, a we wnętrzach pojawiły się stiuki. Najmocniejszym śladem jest Baszta Falconiego, okrągła komnata z dekoracjami pokrytymi prawdziwym złotem. Nad wejściem do jednej z sal do dziś widnieje herb Wieniawa, głowa żubra z kółkiem w nozdrzach.
W tej samej rodzinie Andrzej Leszczyński był kalwińskim opiekunem zborów, a urodzony w Baranowie Wacław Leszczyński został prymasem Polski. Po śmierci Andrzeja w 1651 roku jego brat Bogusław wychował bratanka na katolika i zamknął zbory kalwińskie w Baranowie. W czasie potopu szwedzkiego miasteczko splądrowano i spalono.
Posag księżnych i barok Tylmana
W 1677 roku Leszczyńscy sprzedali Baranów księciu Dymitrowi Wiśniowieckiemu. Potem zamek wędrował jako posag: w 1683 roku do Józefa Karola Lubomirskiego, w 1720 roku do Sanguszków. Lubomirski zaprosił po 1695 roku Tylmana z Gameren, architekta Pałacu Krasińskich w Warszawie. Tylman dobudował galerię ze stiukami i widokami włoskich miast, dziś nazywaną Galerią Tylmanowską.
Dwa pożary i Młoda Polska
W 1848 lub 1849 roku pożar strawił wnętrza i całą bibliotekę, której nigdy porządnie nie spisano. Baranów leżał wtedy w Galicji i podupadał. W 1867 roku dobra poszły pod młotek i kupił je Feliks Dolański. Jego syn Stanisław Karol odbudował zamek, ale w 1898 roku wybuchł drugi pożar.
Dolański się nie poddał. Zatrudnił krakowskiego architekta Tadeusza Stryjeńskiego, który urządził w narożnej komnacie secesyjną kaplicę z witrażami Józefa Mehoffera i obrazem Jacka Malczewskiego w ołtarzu. W tym samym czasie Baranów stracił prawa miejskie i stał się wsią.
Wojna
Podczas okupacji w zamku działał niemiecki urząd administracyjny. W 1921 roku w Baranowie mieszkało 745 Żydów, 42 procent mieszkańców. W czerwcu 1942 roku Niemcy utworzyli w miasteczku getto dla ponad dwóch tysięcy osób, kilkaset metrów od zamku. Latem 1944 roku Armia Czerwona przeprawiła się przez Wisłę i powstał przyczółek baranowsko-sandomierski. Zamek przetrwał, ale został zdewastowany. Losu obrazu Malczewskiego i witraży Mehoffera nie udało mi się ustalić.
Uratowany przez kopalnię siarki
W latach pięćdziesiątych pod okolicami Tarnobrzega odkryto złoża siarki rodzimej i wyrósł kombinat Siarkopol. Profesor Alfred Majewski, który przez ponad trzydzieści lat kierował odnową Wawelu, szukał dla zamków mecenasów w przemyśle. Wiśnicz wziął przemysł petrochemiczny, Przecław lotniczy, a Baranów siarkowy. W planach miało tu powstać Muzeum Siarki. Odbudowa trwała etapami mniej więcej od końca lat pięćdziesiątych do końca sześćdziesiątych.
Ile jest renesansu w renesansie
Bryła, mury, baszty, attyka, krużganki i kamienne twarze na kolumnach to XVI i XVII wiek. Wnętrza w dużej części są dziełem ekipy Majewskiego. Meble i przedmioty w Muzeum Wnętrz pochodzą w dużej mierze z innych miejsc, a Galerię Tylmanowską zrekonstruowano po wojnie dość swobodnie.
Czy to znaczy, że Baranów jest fałszywy? Nie. Ma po prostu jeszcze jedną warstwę. Do Gucciego, Falconiego, Tylmana, Stryjeńskiego i Mehoffera dochodzi Majewski. Mały Wawel jest w pewnym sensie bardziej wawelski, niż był kiedykolwiek wcześniej.
Zamek zagrał w serialu „Czarne chmury” (1973). Od 1997 roku należy do Agencji Rozwoju Przemysłu i działa w nim muzeum, hotel i restauracja. Możesz zjeść kolację pod złotymi stiukami i wziąć ślub na dziedzińcu, na który schodzi się w dół, bo czterysta lat temu ktoś bał się Wisły.
Obejrzyj odcinek na YouTube. Jeśli lubisz historię sztuki od mniej oczywistej strony, zasubskrybuj Art Perspective.
Grafika odcinka: fot. Scotch Mist, licencja CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.
This is a public episode. If you would like to discuss this with other subscribers or get access to bonus episodes, visit artperspective.substack.com
Więcej odcinków z kanału "Art Perspective – podcast o sztuce"



Nie przegap odcinka z kanału “Art Perspective – podcast o sztuce”! Subskrybuj bezpłatnie w aplikacji GetPodcast.








