Art Perspective – podcast o sztuce podkast

Zamek Czocha: tajemnice i studnia na niewierne żony

0:00
49:17
Do tyłu o 15 sekund
Do przodu o 15 sekund

Obejrzyj wersję wideo na YouTube: https://youtu.be/ytplUZeww4E

Zamek Czocha nad Kwisą to jedno z najbardziej tajemniczych miejsc na Dolnym Śląsku. Jego mury pamiętają średniowiecze, wojny husyckie i dziesiątki właścicieli, a dzisiejszy romantyczny wygląd zawdzięczają przebudowie Bodo Ebhardta z początku XX wieku. Ale to nie architektura przyciąga tu najwięcej ciekawskich, tylko legenda o studni, do której mąż miał wtrącać niewierne żony.Ile w tej opowieści prawdy, a ile romantycznej wyobraźni? W tym odcinku Art Perspective oddzielam fakty od mitów, zaglądam w historię zamku i pokazuję, jak legendy potrafią zmienić sposób, w jaki patrzymy na zabytek. Daj znać w komentarzu, czy wierzysz w tę historię.

Styczeń 1945 roku. Właściciel zamku zbiera służbę w Sali Rycerskiej i mówi, żeby oddali najeźdźcom wszystko, czego zażądają. Choćby wywieźli stąd wszystko, i tak zostanie tu dużo więcej. Potem wsiada do samochodu i już nigdy nie wraca. Osiemdziesiąt lat później w tym samym zamku wciąż otwiera się zamurowane korytarze.

Zamek na granitowej skale

Czocha stoi w Suchej, w gminie Leśna, nad Jeziorem Leśniańskim w dolinie Kwisy. Mury wyrastają wprost z granitu. Fundację przypisuje się czeskiemu królowi Wacławowi I (około 1241–1247), choć część badaczy wskazuje na innych fundatorów. Przez dwieście pięćdziesiąt lat zamek należał do von Nostitzów, potem do Uechtritzów. W nocy z 17 na 18 sierpnia 1793 roku spłonął i po odbudowie stał się bardziej rezydencją niż warownią.

Fabrykant papierosów, który kupił sobie średniowiecze

W 1909 roku Czochę kupił Ernst Gütschow za półtora miliona marek. Urodzony w 1869 roku, zaczynał w Ameryce jako agent ubezpieczeniowy, przez teścia wszedł w tytoń i został dyrektorem generalnym drezdeńskiej fabryki papierosów Jasmatzi. Tytułował się baronem, ale tytuł kupił. Cztery lata przed zakupem zalano dolinę i powstało jezioro, w którym zamek zaczął się odbijać. Gütschow nie kupił więc ruiny. Kupił widok.

Bodo Ebhardt i zamek z ryciny

Na przebudowę Gütschow wydał około czterech milionów marek. Architektem został Bodo Ebhardt, specjalista od zamków, który odbudował dla cesarza Wilhelma II Hohkönigsburg w Alzacji. Ebhardt uważał, że ruinę ratuje się, odbudowując ją do stanu największej świetności. Georg Dehio, autor zasady „konserwować, nie restaurować”, ostro go za to krytykował.

Gütschow wskazał architektowi rycinę z 1703 roku i powiedział: ma być tak. Badacze powtarzają dziś, że po przebudowie Czocha stała się bardziej średniowieczna, niż była w średniowieczu, kosztem części najstarszych murów. Ebhardt pracował jak scenograf: budował drewniane makiety w skali 1:1 i oceniał je z daleka.

Ponad dwadzieścia tajnych przejść

W 1994 roku odnaleziono oryginalne plany Ebhardta, dwanaście arkuszy, w tym schemat instalacji elektrycznej. Wynika z nich, że architekt zaprojektował ponad dwadzieścia tajnych przejść. Do biblioteki prowadzą trzy sekretne wejścia, jedne drzwi udają regał, jest kaplica za ruchomą ścianą i około 3700 metrów kwadratowych podziemi. W czerwcu 2026 roku udostępniono przejście z Komnaty Książęcej do pracowni samego Ebhardta. Odsłonięto dopiero kilka.

Łoże z zapadnią i Studnia Niewiernych Żon to najkrwawsze punkty trasy, ale część badaczy podejrzewa, że mechanizm zamontowano na początku XX wieku jako atrakcję dla gości. Człowiek, który kupił sobie tytuł, kupił też sobie legendę.

Carskie ikony, które przyjechały pociągiem

Po 1917 roku na Czochę zaczęli przyjeżdżać rosyjscy emigranci, którzy znali Gütschowa z interesów tytoniowych. Płacili za schronienie, a gdy kończyły się pieniądze, płacili tym, co przywieźli. Kolekcja liczyła 136 staroruskich ikon, 60 popiersi carów, srebrne ikony z Ławry Peczerskiej, porcelanę, broń i obrazy. Trafiała do skarbca ukrytego za boazerią.

Legenda mówi o insygniach koronacyjnych Romanowów. Prawdziwa korona, berło i jabłko nigdy nie opuściły Rosji i leżą dziś w Funduszu Diamentowym na Kremlu. Bolszewicy sprzedawali jednak klejnoty dworu, między innymi w marcu 1927 roku u Christie's w Londynie. Wiadomo, że Gütschow uzupełniał kolekcję na aukcjach. Że kupił coś akurat tam, to moja hipoteza, nie udokumentowany fakt.

W 1919 roku Gütschow został też dyrektorem berlińskiej firmy Ludwig Spitz & Co., producenta maszyn liczących TIM, i opatentował w nich trzy rozwiązania.

Twierdza szyfrów: co jest prawdą

O tym, co działo się w zamku w latach 1939–1945, wiemy zaskakująco mało. Szkoła szyfrantów Abwehry nie ma potwierdzenia w zachowanych aktach. Opowieść ma konkretnego autora: Bogusław Wołoszański, powieść „Twierdza szyfrów” (2004) i serial z 2007 roku.

Wołoszański poprzestawiał jednak prawdziwe elementy. Ośrodek kryptologiczny niemieckiego MSZ, Pers Z S, istniał, a w 1943 roku część ministerstwa przeniesiono do Krummhübel, dzisiejszego Karpacza, około 50 kilometrów od Czochy. Maszyna do czytania sowieckich depesz też istniała. W maju 1945 roku alianci przejęli w bawarskim Rosenheim około siedmiu i pół tony sprzętu, nazwanego Russian Fish, i wywieźli go do Bletchley Park.

A kryształki z mikroobrazami znalezione w kominie? Moim zdaniem to stanhopy, XIX-wieczne pamiątki René Dagrona, który produkował szklane walce z mikrofotografiami widoków miast w tysiącach sztuk dziennie. To mój wniosek, nie ekspertyza.

Po wojnie: obora w Sali Rycerskiej

Gütschow zmarł w 1946 roku w Bad Wildungen. Zamek przetrwał wojnę praktycznie nietknięty. Potem przyszli szabrownicy, PGR i uchodźcy z Grecji, którzy w Sali Rycerskiej trzymali zwierzęta. Od 1952 roku Czochę zajmowało wojsko i zamek zniknął z map na 44 lata. Publicznie dostępny jest od 1996 roku.

Słynna historia o bibliotekarce i burmistrzu Leśnej, którzy w 1946 roku wywieźli ciężarówkę skarbów, okazała się nieprawdą. Ikony odnaleziono w dokumentacji: trafiły do składnicy rewindykacyjnej w Jeleniej Górze, a stamtąd do Warszawy.

Za każdym razem, gdy wchodzimy w historię Czochy głębiej, sensacja okazuje się mniej efektowna, a rzeczywistość ciekawsza.

Posłuchaj całego odcinka powyżej albo obejrzyj go na YouTube. Jeśli lubisz historię sztuki od mniej oczywistej strony, zasubskrybuj Art Perspective.

Grafika odcinka: fot. Rafał Konieczny, licencja CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.



This is a public episode. If you would like to discuss this with other subscribers or get access to bonus episodes, visit artperspective.substack.com

Więcej odcinków z kanału "Art Perspective – podcast o sztuce"