LAMU'26 #08 Jakie jest najwyższe drzewo? Dlaczego banany są zgięte?

Chodź to już wrzesień, to lato astronomiczne trwa i LAMU Was nie opuszcza, Drogie Młode Umysły! W tym odcinku: ziemia i woda. Zapraszamy!Jeśli LAMU jest dla Was ważne, zajrzyjcie na zrzutkę na tegoroczną edycję: https://patronite.pl/z/LAMUSekcja: Ziemia i wulkany🔥 Dlaczego lawa jest gorąca? Zosia, 6 l🌋 Czy kiedyś w Polsce będzie jakiś wulkan i czy był w Polsce jakiś wulkan? Miesiu, 4 l🌍 Co by się stało, kiedy zniknęłyby płyty tektoniczne? Kuba, 7 l🌎 Dlaczego Ziemia ma warstwy? Tadzio, 5 ldr Jakub Ciążela, Instytut Nauk Geologicznych PAN🌱 Z czego jest ziemia w ogródku? Ela, 5 lprof. Marta Wrzosek, Ogród Botaniczny UWSekcja: woda💦Skąd się bierze woda? Leon, 5 l🌊 Skąd w przyrodzie wzięła się woda? No i dlaczego w oceanach jest słona, a w jeziorach słodka? Ala, 9 l🌊 Jak powstał pierwszy ocean? Matylda, 9 l☀️ Czy woda kiedyś wyparuje z Ziemi? Kinia, 9 ldr Anna Łosiak, Instytut Nauk Geologicznych PAN💧 Ile wody jest w Wiśle? Staś, 9 lPiotr Bednarek, hydrolog, UJ i Fundacja Wolne Rzeki🕳️ Dlaczego nie da się wykopać dołka w wodzie? Kaja, 7 l🌀 Jak się tworzą wiry wodne? Tomek, 8 l💧 Czemu to jest tak, że gdy na przykład pijesz coś, pijesz wodę z butelki, i zawsze coś zostaje na dnie, jakaś kropelka? Lucek, 6 lprof. Maciej Lisicki, Wydział Fizyki UW🌊 Dlaczego w morzach są przypływy i odpływy i co je powoduje? Pola, 6 l🌊 Dlaczego są przypływy i odpływy? Orest, 5 ldr Paulina Pakszys, Instytut Oceanologii PAN

Wyobraźmy sobie dwa fotony. Jeden leci do nas na Ziemię ze Słońca, a drugi z błysku gamma jakiegoś pulsara. To foton i to foton, a jednak ten drugi ma oszałamiającą energię: bilion razy większą! Astronomia wysokich energii, czyli obserwowanie zjawisk takich jak promieniowanie gamma, to atrakcyjna i szybko się rozwijająca gałąź astronomii, która może przynieść ludzkości niesamowite odkrycia. W Radiu Naukowym opowiada o niej prof. Tomasz Bulik, dyrektor Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego oraz przewodniczący Komitetu Astronomii Polskiej Akademii Nauk.💛 https://patronite.pl/radionaukowe💸 https://suppi.pl/radionaukowe📖 https://wydawnictworn.pl/Skąd się biorą tak wysokoenergetyczne fotony? – Musimy mieć kosmiczny akcelerator – wyjaśnia w skrócie prof. Bulik. Dość dobrze zaobserwowanymi akceleratorami są gwiazdy neutronowe: bardzo zwarte, rotujące, z silnym polem magnetycznym. – Te pola elektryczne są na tyle silne, że tam albo powstają pary elektron-pozyton, albo są elektrony wyrywane z powierzchni gwiazdy neutronowej i magnetosfera, czyli przestrzeń wokół gwiazdy neutronowej, wypełnia się cząstkami, które natrafiają na bardzo silne pola elektryczne, które z łatwością przyspieszają elektrony i pozytony do bardzo wysokich energii – opowiada astrofizyk. Bywa tak, że wysokoenergetyczne cząstki zderzają się z niskoenergetycznymi fotonami i przekazują im część swojej energii. Zdarzają się też kolizje proton-proton, prowadzące do rozpadu cząstek elementarnych i emisji fotonów. Superciekawa hipoteza egzotycznych cząstek mówi, że fotony gamma mogą powstawać w wyniku anihilacji ciemnej materii w centrach galaktyk.Obserwacje wysokoenergetycznych zjawisk mogą przynieść rewolucyjne odkrycia. – W ramach tych badań podstawowych jest cały szeroki program zagadnień, które możemy rozwiązać. To jest pochodzenie ciemnej materii. Pochodzenie promieniowania kosmicznego. (…) Poszukiwanie pierwotnych czarnych dziur – wylicza prof. Bulik. Lepsze zrozumienie struktury czasoprzestrzeni pomogłoby też rozwinąć mechanikę kwantową. Obserwacje wciąż są dość pionierskie. – My jesteśmy mniej więcej na etapie Galileusza, jeśli chodzi o liczbę źródeł na niebie – półżartem, półserio mówi prof. Bulik. Ważnym (i niezmiernie jak na astrofizykę tanim w utrzymaniu!) ośrodkiem, który je prowadzi, jest Obserwatorium H.E.S.S. w Namibii. Jeszcze w tym roku mają się uruchomić pierwsze cztery teleskopy projektu CTA, Cherenkov Telescope Array. – To będzie obserwatorium, które będzie miało czułość dziesięciokrotnie większą niż to, co mamy dotychczas – zapowiada prof. Bulik. W ciągu najbliższych kilku lat możemy się spodziewać niezmiernie ciekawych odkryć. W odcinku usłyszycie też, jak wygląda życie badacza w Obserwatorium H.E.S.S. (jeździ się rowerami wśród antylop), jak astronomia wysokich energii pomaga szukać ciemnej materii w kosmosie i dlaczego badanie Wszechświata przypomina opisywanie słonia przez ślepców.

Drogie Młode Umysły, lato jeszcze trwa, więc LAMU jest na posterunku! Tym razem odcinek o roślinach! Zapraszamy! Uwaga! Jeśli LAMU jest dla Was ważne, zajrzyjcie na zrzutkę na tegoroczną edycję: https://patronite.pl/z/LAMU🌿 Skąd wzięły się rośliny? Klara, 8l🌸 Skąd się wziął pierwszy kwiatek? Bo żeby był jakiś kwiatek, musi już być jakiś kwiatek. Maria, 7l🌼 Skąd się na Ziemi wzięły kwiaty? Laura, 4l🎨 Czemu kwiatki mają różny kolor? Nela, 6l🌈 Czemu kwiatki mają różne kolory? Tomek, 9l🌺 Dlaczego kwiaty pachną? Zosia, 6lprof. Marcin Zych, dyrektor Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Warszawskiego 🌱 Dlaczego nasiona różnych roślin, na przykład rzeżuchy, wiedzą, w którą stronę wypuścić korzenie, a gdzie górę rośliny? Olek, 9l☀️ Po co roślinom jest słońce? Piotrek, 6l💧 Dlaczego kwiatki usychają, jak się ich nie podlewa? Lidia, 6l🌾 Dlaczego jak trawa wysycha, to ma kolor żółty? Stasiu, 8l🍌 Czemu banany są zgięte? Zuzia, 9ldr Piotr Kosiński, Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu 🌳 Jak powstało pierwsze drzewo? Helena, 7lJoanna Jaskulska, Ogród Dendrologiczny w Poznaniu🌲 Jak by drzewo długo mogło rosnąć, gdybyśmy go nie ścinali? Henio, 8l🌴 Jakie drzewa są największe świata? Ignaś, 5,5ldr inż. Tomasz Maliński, dyrektor Ogrodu Botanicznego w Poznaniu🪐 Czemu na Ziemi rosną drzewa i rośliny, a na innych planetach nie? Jaś, 7lJoanna Jaskulska, Ogród Dendrologiczny w PoznaniuJakub Tokarek, Obserwatorium Astronomiczne Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu Nagrania do odcinka: Sandra Soluk, Anna Radwan-Żbikowska Montaż: Sandra Soluk Grafiki i edycja dźwięku: Filip Pachla

Pszczoły potrafią przekazywać informacje za pomocą tańca i leczyć się sfermentowanym nektarem, a mrówki stosują zaawansowaną prewencję przeciwko zakażeniom (odkażają, ale też amputują uszkodzone kończyny!) oraz potrafią używać narzędzi: kamyków, patyczków, liści, a nawet gąbki. I mrówki, i pszczoły mają imponujące zdolności architektoniczne, społeczne i komunikacyjne. Czy da się ustalić, która grupa jest lepsza? Takiego karkołomnego zadania podejmujemy się w debacie Radia Naukowego.💛 https://patronite.pl/radionaukowe💸 https://suppi.pl/radionaukowe📖 https://wydawnictworn.pl/Mrówki reprezentuje dr Igor Siedlecki, biolog i myrmekolog z Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego, a pszczoły dr Michał Kolasa, biolog ewolucyjny, badacz pszczół i pszczelarz praktyk z Instytutu Zootechniki – Państwowego Instytutu Badawczego. Wiemy, że i mrówki, i pszczoły budują sobie do życia skomplikowane struktury.Spójrzmy jednak na ciekawe szczegóły. Tak jak ludzie, pszczoły lubią mieć w swoich gniazdach ciepło. – Co prawda nie ujarzmiły ognia, ale zwiększają temperaturę poprzez drganie swoich mięśni – opowiada dr Kolasa. Taka umiejętność przydaje się nie tylko w zimne noce. Kiedy gniazdo pszczół zaatakuje szerszeń, pszczoły skupiają się wokół niego i wytwarzają ciepło, które zabija napastnika: ścina mu białka i dosłownie go smaży.Mrówki mają bardzo wiele sposobów na budowę gniazda – jednym z ciekawszych jest na przykład klejenie. Larwa mrówki wytwarza lepką nić, a dorosła robotnica kieruje larwą tak, by nić skleiła ze sobą odpowiednio ułożone liście. Mrówki potrafią wyczuć, kiedy w gnieździe robi się nieświeżo. – Kiedy mrówka czuje, że jest za dużo dwutlenku węgla, decyduje się robić otwór – mówi dr Siedlecki.Życie w populacji o dużym zagęszczeniu uczy wszystkie gatunki ważnej kwestii: profilaktyki chorobowej. Mrówki wiedzą, z czego postawić mrowisko, żeby warunki do życia w nim były zdrowsze. – Jak mają możliwość, to zbierają i wbudowują w swoje gniazdo żywicę, bo ma silne właściwości przeciwgrzybicze, przeciwbakteryjne – tłumaczy dr Siedlecki. Bardzo sprawnie odkażają gniazdo i same siebie za pomocą kwasu mrówkowego. Potrafią też wyczuć i zlikwidować chore larwy czy poczwarki, by nie doszło do zakażenia całego gniazda. Pszczoły z kolei korzystają z propolisu, czyli substancji smolistych z pąków kwiatów. – Jest niebywale przydatny, ponieważ on ma działanie właściwie jak antybiotyk – mówi dr Kolasa. Pszczoły wyściełają ściany ula propolisem, dzięki czemu nie grożą im zakażenia bakteryjne. Zaklejają też propolisem stare plastry po innej rodzinie pszczół – dezynfekcja to podstawa profilaktyki!Debatę podzieliliśmy na bloki tematyczne:00:00 teasery i wstęp01:37 top 505:56 polityka rodzinna i rynek pracy18:03 nawigacja i komunikacja 31:16 edukacja42:20 medycyna52:00 architektura01:04:25 obronność01:12:31 wpływ na środowisko01:16:48 pytanie do oponentaKoniecznie dajcie znać, czy jesteście team pszczoły, czy team mrówki!Źródła grafik i wideo: https://docs.google.com/document/d/1_W6YB9Io5KaonyTQXHozmeCKPDvfSK2eiVWVBxoXZZQ/edit?usp=sharing

🧠✨ Witajcie Młode Umysły! Zajmiemy się w tym odcinku podróżami w czasie, grawitacją, prądem i trochę powietrzem. Zapraszamy na odcinek siódmy, sezon siódmy!Uwaga! Jeśli LAMU jest dla Was ważne, zajrzyjcie na zrzutkę na tegoroczną edycję: https://patronite.pl/z/LAMU Sekcja: podróże w czasie🕰️ Jak by działał wehikuł czasu, gdyby kiedykolwiek powstał? Tobiasz, 10 l⏰ Czy można podróżować w czasie? Hania, 12 l🔄 Dlaczego czas płynie do przodu, a nie można go zawrócić tak jak samochód na drodze? Klara, 10 l⏸️ Czy da się zatrzymać czas albo zawrócić czas? Józek, 6 l👩‍🔬 dr Anna Durkalec, astrofizyczka z Narodowego Centrum Badań Jądrowych Sekcja: grawitacja🍎 Jak działa grawitacja? Olek, 5 l🌎 Co to jest grawitacja? Nina, 8 l🪽 Dlaczego nie można zawisnąć w powietrzu? Laura, 5 l🌌 Co by się stało, gdyby na Ziemi nie było grawitacji? Ida, 9 l🚀 Dlaczego w kosmosie nie ma grawitacji, a na Ziemi jest? Julek, 6,5 l🪐 Ile trzeba powiększyć masę Ziemi, aby mogła przyciągnąć inną planetę? Wojtek, 10 l🎢 Dlaczego rollercoaster nie spada z pętli? Piotrek, 9 l👨‍🔬 prof. Michał Krupiński, fizyk z Instytutu Fizyki Jądrowej PAN Sekcja: prąd✨ Czy gdy zobaczymy błysk w kontakcie, to czy widzimy prąd? Hania, 11 l🐦⚡ Dlaczego, kiedy ptaki siedzą na liniach wysokiego napięcia, to wtedy ich nie razi prąd? Zosia, 5 l💡 Co robi prąd, jak już wykona swoje zadanie? Ziemek, 6 l🔌 Jak działa prąd? Bruno, 8 l   👨‍🔬 Dariusz Aksamit, fizyk z Politechniki Warszawskiej i stowarzyszenia Marsz Dla Nauki Sekcja: powietrze👀 Dlaczego powietrze jest tak przeźroczyste, że aż go nie widać? Józio, 5 l👩‍🔬 Dr Urszula Koss-Wierzbicka, chemiczka, stowarzyszenie Rzecznicy Nauki🚆 Czemu za pociągiem jest wiatr? Jędrzej, 4 l👨‍🔬 Dariusz Aksamit, fizyk z Politechniki Warszawskiej i stowarzyszenia Marsz Dla Nauki  Nagrania i montaż: Karolina GłowackaGrafiki i opracowanie dźwięków: Filip Pachla

👋 Witajcie Młode Umysły! Oto odcinek 6. tego sezonu, czyli nasz półmetek! Tym razem trochę chemii, trochę fizyki i dużo matematyki, czyli nauki wyobraźni. Zapraszamy! Uwaga! Jeśli LAMU jest dla Was ważne, zajrzyjcie na zrzutkę na tegoroczną edycję: https://patronite.pl/z/LAMU Sekcja: obserwacje codzienne💧 Dlaczego jak jest się mokrym, to jest zimno? Janka, 6l💇 Dlaczego suche włosy mają inny kolor niż mokre? Weronika, 9l🫧 Dlaczego jak myjemy włosy, to są ciemniejsze, a jak są suche, to są jaśniejsze? Zosia, 10l☀️ Dlaczego włosy zmieniają kolor pod wpływem wody albo słońca? Jagoda, 9lDr Urszula Koss-Wierzbicka, chemiczka, Stowarzyszenie Rzecznicy NaukiSekcja rowerowa🚲 Dlaczego jak się jedzie na rowerze, to się nie przewraca, a jak się nie jedzie, to się przewraca? Artur, 5l⚖️ Dlaczego jak jadę na rowerze, to nie tracę równowagi, a jak się zatrzymuję, to już tak? Olga, 10lprof. Michał Krupiński, Instytut Fizyki Jądrowej PANSekcja: matematyka i nieskończoność✖️ Dlaczego wszyscy musimy się nauczyć tabliczki mnożenia? Aleksandra, 8l🧮 Po co muszę się uczyć matematyki? Anielka, 9lprof. Michał Hohol, dyrektor Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych Uniwersytetu Jagiellońskiego🔢 Ile to jest i czy istnieje liczba nieskończoność? Franek, 8l♾️ Dlaczego się nie da doliczyć się do nieskończoności? Ada, 7l🏨 Skoro do nieskończoności zawsze można dodać 1 i jest większa liczba, to ile jest nieskończoności? I czy w praktyce istnieje coś takiego jak hotel Hilberta? Bogna, 9l➗ Czy nieskończoność jest liczbą parzystą czy nieparzystą? Ignaś, 8l➖ Czy jest coś przed minus nieskończoność? Karol, 5ldr Bartosz Naskręcki, prodziekan Wydziału Matematyki i Informatyki Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w PoznaniuNagrania: Karolina Głowacka, Anna Radwan-Żbikowska, Sandra SolukMontaż odcinka: Sandra SolukGrafiki i edycja dźwięku: Filip Pachla 

🌟 Witajcie, Młode Umysły! Przed nami kolejna przygoda: będziemy przyglądać się dinozaurom, własnym dłoniom, rekinom, a na końcu odcinka nawet pokemonom!📢 Uwaga! Jeśli LAMU jest dla Was ważne, zajrzyjcie na zrzutkę na tegoroczną edycję: 💛 https://patronite.pl/z/LAMU🔄 Jak powstała ewolucja? Julka, 7 lDr Daniel Tyborowski, Wydział Geologii Uniwersytetu WarszawskiegoSekcja: dinozaury🦖 Jaki był pierwszy dinozaur na świecie? Agata, 10 l🗣️ Jakie odgłosy wydawały dinozaury i skąd wiadomo? Janek, 3 l🥚 Jakie było jajo pterodaktyla? [jakie duże] Jacuś, 3,5 l🐦 Jak powstał pierwszy ptak na świecie? Grześ, 5 l🤔 Dlaczego, jeśli dinozaury były gadami, to ptaki są ich potomkami? Henio, 8 l  Dr Gerard Gierliński, Muzeum Geologiczne Państwowego Instytutu GeologicznegoSekcja: człowiek✋ Czemu człowiek ma pięć palców? Maks, 7 l🦵 Czemu człowiek ma cztery kończyny? Kacper, 9 l🧬 Czy skoro z małpy wyewoluował człowiek, to czy z człowieka też może jeszcze coś wyewoluować? Krysia, 3854 dni🧑 Dlaczego dużo ssaków ma futro na całym ciele, jeśli w ogóle ma futro, a my tylko na górze? Basia, 9 l Dr Piotr Bernatowicz, Wydział Biologii Uniwersytetu Warszawskiego👕 Dlaczego ludzie chodzą ubrani, a nie tak jak inne zwierzęta? Judyta, 9 l Prof. Iwona Sobkowiak-Tabaka, Wydział Archeologii Uniwersytetu Adama Mickiewicza w PoznaniuSekcja: rekiny🦈 Dlaczego rekin macha płetwą ogonową lewo–prawo, a delfin, który też żyje w wodzie, macha płetwą ogonową góra–dół? Zuzia, 8 l🦈Dlaczego niektóre rekiny wyglądają na bardziej niebezpieczne, a niektóre na mniej niebezpieczne? Michał, 8 lDr Daniel Tyborowski, Wydział Geologii Uniwersytetu WarszawskiegoNa deser: pokemony🧪 Czy można zrobić pokemony z genów zwierząt? Oliwier, 5 lDr Martyna Molak-Tomsia, Centrum Nowych Technologii, Uniwersytet Warszawski  

Wszystko wskazuje na to, że wspólny przodek eukariontów (czyli też nas) sprzed niemal dwóch miliardów lat był protistem, konkretnie bakteriożernym wiciowcem. Czy to oznacza, że drzemie w nas cząstka pierwotnego mikroświata? W Radiu Naukowym nie boimy się spoilerów, zatem odpowiadamy od razu: jeszcze jak!💛 https://patronite.pl/radionaukowe💸 https://suppi.pl/radionaukowe📖 https://wydawnictworn.pl/W tym odcinku rehabilitacja protistów uznawanych często w szkole za nudne – na czele z pantofelkiem. – Protisty to nie jest poprawna nazwa taksonomiczna, ale używamy jej do opisu rzeczywistości i dla uproszczenia – przyznaje w Radiu Naukowym prof. Anna Karnkowska z Instytutu Biologii Ewolucyjnej na Wydziale Biologii Uniwersytetu Warszawskiego. Pod tym pojęciem kryje się zróżnicowana grupa organizmów. Część z nich wywołuje groźne choroby (np. malaria), inne tworzą fitoplankton produkujący połowę tlenu na Ziemi, a jeszcze inne – jak śluzowiec Physarum polycephalum – pozbawione układu nerwowego potrafią optymalnie odtworzyć sieć połączeń komunikacyjnych (a przynajmniej tokijskiego metra).Z odcinka dowiecie się też, jak ameby zwane wampirellidami wysysają zawartość ze swoich ofiar, na czym polega sekret orzęska potrafiącego skrócić i wydłużyć swoją „szyję” niczym papierowe origami oraz co nauka mówi o wpływie Toxoplasma gondii na zachowanie gryzoni i ludzi. Poznajcie też historię endosymbiozy (którą jest tak ważna w historii życia na ziemi, że powinniśmy sobie tę nazwę tatuować) i odpowiedź na pytanie, dlaczego w pewnym sensie wszyscy jesteśmy ewolucyjnymi chimerami.Gorąco polecam! Dostrzegajmy ten fascynujący mikroświat wokół nas!  LINKIŻarłoczne vampirellidy: https://www.youtube.com/watch?v=EFCQoObWtvQ Lacrymaria – długoszyi orzęsekpublikacja: https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk5511 filmik: https://www.youtube.com/shorts/SsAiiCTH2fY Polujące bruzdnice: https://www.youtube.com/watch?v=9KtSQphEeKc Śluzowiec Physarum : https://www.youtube.com/watch?v=GY_uMH8Xpy0 I eksperyment z mapą Tokio: https://youtube.com/shorts/GwKuFREOgmo?si=5ToswJb7ftd5z8t4 Publikacja https://www.nature.com/articles/nature.2012.11811   Aktualne drzewo eukariota: https://www.nature.com/articles/s41586-025-09750-0 Teksty: „From climate change to mind control, protists run the world” https://www.earlham.ac.uk/articles/climate-change-mind-control-protists-run-world  Anna Karnkowska„Czy współpraca się opłaca?”, Academiahttps://academia.pan.pl/czy-wspolpraca-sie-oplaca/   Linki zebrała prof. Karnkowska, dziękujemy!

Witajcie, witajcie Młode Umysły! Zapraszamy na nowy odcinek LAMU! Tym razem zagłębimy się w świat technologii: polecimy w kosmos, zajrzymy do wodociągów, będziemy gotować i… wycierać pupę!📢 Uwaga! Jeśli LAMU jest dla Was ważne, zajrzyjcie na zrzutkę na tegoroczną edycję: 💛 https://patronite.pl/z/LAMU Sekcja internet i łączność🌐 Z czego jest zbudowana cyberprzestrzeń? Kazio, 6l📱 Jak to możliwe, że mama robi zdjęcia na swoim telefonie, wysyła je do dziadków i oni też widzą to na swoim na telefonie? Ada, 7l👃 Czy w przyszłości byśmy mogli przesyłać zapachy internetem tak jak zdjęcia? Marysia, 10lOdpowiada dr hab. Inż. Bartosz Walter z Politechniki Poznańskiej 🚀 Jak sterować łazikiem, jak on jest tak daleko na innej planecie? Marcin, 7l🛰️ Czy astronauci w kosmosie mają internet? A jeśli tak, to skąd go biorą? Tymek, 9lOdpowiada dr inż. Adam Dąbrowski, inżynier systemów z Astroniki, polskiej firmy branży kosmicznej Sekcja żywieniowo-trawienna🍫 Kto po raz pierwszy zrobił czekoladę? Maja, 9lOdpowiada Anna Grochowiak, z Muzeum Fabryka Czekolady E. Wedel 🔥 Kto wymyślił gotowanie, smażenie, pieczenie jedzenia i po co? Hela, 7l🍃 Jak ludzie wycierali pryty dawno temu, jak nie było liści w zimie? Ignaś, 5lOdpowiada prof. Iwona Sobkowiak-Tabaka z Wydziału Archeologii Uniwersytetu Adama Mickiewicza w PoznaniuSekcja wodna🚰 Skąd się bierze woda w kranie? Klara, 4l💧 Czy każdą wodę da się oczyścić, a potem wypić? Jasia, 6lOdpowiadają Przemysław Ciupka i Filip Spiralski z Aquanet - spółki zaopatrującej w wodę PoznańSekcja tworzyw sztucznych🧪 Z czego się robi plastik? Zosia, 8l🏭 Skąd się bierze plastik? Natalia, 9l♻️ Czy da się stworzyć plastik, który nie zaśmiecałby środowiska? Cecylia, 12lOdpowiada prof. Sandra Paszkiewicz z Zachodniopomorskiego Uniwersytetu Technologicznego

Teleskop Jamesa Webba przynosi nam wyzwania wobec aktualnie obowiązujących teorii (i mniej więcej, dlatego został wysłany w kosmos). To ten teleskop zaobserwował galaktykę powstałą raptem 280 milionów lat po Wielkim Wybuchu. Niejaka MOM-z14 zaskakuje swoją jasnością i zawartością chemiczną – krótko mówiąc, jest nie taka jak byśmy się spodziewali. I to tylko jedna z zagadek współczesnej nauki o galaktykach, a opowiada o nich w Radiu Naukowym dr Anna Durkalec z NCBJ.💛 https://patronite.pl/radionaukowe💸 https://suppi.pl/radionaukowe📖 https://wydawnictworn.pl/Szacuje się, że w obserwowalnym wszechświecie jest galaktyk kilkaset miliardów. Oszałamiająca liczba! Aktualnie astronomów bardzo interesują galaktyki LSB, czyli o niskiej jasności powierzchniowej. Są mniejsze i ciemniejsze, więc dotychczasowa aparatura po prostu ich nie wychwytywała. Ich obserwacja może nam powiedzieć wiele rzeczy o procesie ewolucji galaktyk. Nasza galaktyka,Droga Mleczna, to typ galaktyki spiralnej: na środku ma dysk, od którego rozchodzą się spiralnie ramiona. Dzięki różnym analizom składu chemicznego, koloru czy typu składających się na nią gwiazd wiemy, że część z nich musi pochodzić skąd inąd. – Nasza galaktyka ma na sumieniu pięć takich małych galaktyk, przynajmniej o których wiemy – opowiada astrofizyczka. W odcinku rozmawiamy też o rozpoczętych obserwacjach przez obserwatorium im. Very Rubin w Chile, gdzie uruchomiono największą kamerę cyfrową na świecie, która przez 10 lat będzie skanować niebo widoczne z półkuli południowej. Dzięki niezwykłej czułości kamera powinna sfotografować wiele szczegółów, które do tej pory nam umykały. – Dzięki temu, że ta kamera jest tak czuła, jesteśmy w stanie zobaczyć galaktyki, których wcześniej nie widzieliśmy. Albo których obserwowaliśmy tak mało, że sądziliśmy: a, to jest jakaś tam statystyczny odchył – podkreśla dr Durkalec. Dane z kamery pomogą zbadać ewolucję galaktyk, odkryć mnóstwo nowych asteroid, czy obserwować supernowe.W odcinku usłyszycie też, jak nowe odkrycia zmieniają to, co myślimy o ciemnej materii, dlaczego galaktyki w ogóle istnieją i co się stanie, kiedy Droga Mleczna zderzy się z galaktyką Andromedy (bo się zderzy, ale spokojnie, dopiero za jakieś 10 miliardów lat). Poznacie też wspaniałą metaforę kosmosu jako sawanny pełnej słoni i żyraf, a od niedawna też surykatek!Obiecany link do link do pokazujących jak będzie zmieniało się nocne niebo w czasie kolizji Drogi Mlecznej z Andromedą: https://svs.gsfc.nasa.gov/11011/0:00 - James Webb i galaktyki, które nie pasują do teorii1:25 - Ile galaktyk istnieje i jakie są ich rodzaje10:25 - Zderzenia galaktyk oraz przyszłość Drogi Mlecznej i Andromedy14:00 - Jak badamy Drogę Mleczną i odległe galaktyki25:48 - Najdalsze galaktyki odkryte przez teleskop Jamesa Webba28:17 - Galaktyki o niskiej jasności powierzchniowej31:29 - Obserwatorium Very C. Rubin i nowa era obserwacji nieba37:28 - Ciemna materia i galaktyki, które wymykają się teoriom42:43 - Jak powstały galaktyki i kosmiczna sieć52:58 - Jak galaktyki poruszają się i łączą57:40 - Małe czerwone kropki i przyszłe odkrycia astronomiczne