Πώς οι αποικίες των Μεγαρέων άλλαξαν τον αρχαίο κόσμο;

Το Ιερό της Αφροδίτης στην Ιερά Οδό αποτελεί ένα από τα πιο ιδιαίτερα και λιγότερο γνωστά ιερά της αρχαίας Αττικής. Λίγα χιλιόμετρα από το κέντρο της Αθήνας, δίπλα στην αρχαία οδό που συνέδεε την Αθήνα με την Ελευσίνα, λειτούργησε για αιώνες ως τόπος στάσης, προσευχής και αφιερωμάτων για τους ταξιδιώτες και τους προσκυνητές που κατευθύνονταν προς το σημαντικότερο μυστηριακό κέντρο του αρχαίου ελληνικού κόσμου. Η θέση του δεν ήταν τυχαία. Βρισκόταν σε ένα φυσικό βραχώδες τοπίο, όπου οι διερχόμενοι μπορούσαν να ζητήσουν την εύνοια της Αφροδίτης και του Έρωτα προτού συνεχίσουν το ταξίδι τους προς την Ελευσίνα. Ξεχωριστό χαρακτηριστικό του ιερού αποτελούν οι δεκάδες λαξευμένες κόγχες στον φυσικό βράχο, όπου τοποθετούνταν αναθήματα. Μαζί με τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα, τα γλυπτά, τις επιγραφές, τα νομίσματα και τα μαρμάρινα περιστέρια –σύμβολο της Αφροδίτης–, τα ευρήματα φωτίζουν μια πιο προσωπική διάσταση της αρχαίας θρησκευτικής ζωής. Αν και το ιερό ήταν γνωστό ήδη στους πρώτους Ευρωπαίους περιηγητές του 19ου αιώνα, η συστηματική αρχαιολογική έρευνα ανέδειξε την ιστορία και τη σημασία του. Σήμερα αποτελεί πολύτιμο τεκμήριο για τη λατρεία της Αφροδίτης στην Αττική και τη σχέση ανάμεσα στο φυσικό τοπίο, το οδικό δίκτυο και τις θρησκευτικές πρακτικές των αρχαίων. Η Ευσταθία (Έφη) Ανέστη είναι αρχαιολόγος με ειδίκευση στην πολιτιστική διαχείριση. Από το 1995 έως το 2009 εργάστηκε στις ανασκαφές της Γραμμής 3 του μετρό της Αθήνας και συμμετείχε σε ανασκαφές, αναστηλωτικά έργα και δράσεις πολιτιστικής διαχείρισης. Από το 2019 υπηρετεί στην Εφορεία Αρχαιοτήτων Δυτικής Αττικής, στον Αρχαιολογικό Χώρο και στο Μουσείο της Ελευσίνας, ενώ την περίοδο 2023-2025 συνεργάστηκε με την 2023 ΕΛΕΥΣΙΣ – Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης για την υλοποίηση πολιτιστικών δράσεων.

Για περισσότερο από έναν αιώνα, πίσω από τους τοίχους του νοσοκομείου «Η Σωτηρία» γράφτηκε μια ιστορία που συνδέεται με την εξέλιξη της ιατρικής, την αντιμετώπιση της φυματίωσης και τις διαδρομές χιλιάδων ανθρώπων. Από την ίδρυσή του στα τέλη του 19ου αιώνα ως εξειδικευμένου θεραπευτηρίου για μία από τις πιο θανατηφόρες ασθένειες της εποχής έως τη σημερινή του μορφή, αποτέλεσε χώρο περίθαλψης αλλά επιστημονικής έρευνας, όπου διαμορφώθηκε μια ρουτίνα για ασθενείς και υγειονομικό προσωπικό. Η δημιουργία σανατορίων αντανακλούσε τις τότε αντιλήψεις για τη θεραπεία της φυματίωσης, όταν ο καθαρός αέρας, το φως και η αρχιτεκτονική των κτιρίων θεωρούνταν άρρηκτα συνδεδεμένα με την ίαση. Σήμερα, το Μουσείο Σωτηρία, που στεγάζεται στο ιστορικό στρατιωτικό περίπτερο του νοσοκομείου, διασώζει αυτή την κληρονομιά μέσα από ιατρικά αντικείμενα, φωτογραφίες, προσωπικά τεκμήρια και το πολύτιμο Αρχείο Σωτηρία, αναδεικνύοντας την ιστορία της ασθένειας. Μαζί με την ιστορικό και μουσειολόγο Ασημίνα Γρηγορίου συζητούμε για την ίδρυση του νοσοκομείου, τη συμβολή της Σοφίας Σλήμαν, την καθημερινότητα στα σανατόρια και τη δημιουργία του Μουσείου Σωτηρία. Ένα επεισόδιο αφιερωμένο στην ιστορία της δημόσιας υγείας, της επιστήμης και των ανθρώπων που άφησαν το αποτύπωμά τους σε έναν από τους σημαντικότερους χώρους περίθαλψης της χώρας. Η Ασημίνα Γρηγορίου είναι πτυχιούχος του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου στην Αρχαιολογία από το Πανεπιστήμιο της Σορβόνης Paris IV και στη Μουσειολογία από τη Σχολή του Λούβρου. Σήμερα είναι υποψήφια διδάκτωρ στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο με αντικείμενο την Ιατρική Μουσειολογία. Από το 2026, είναι επιστημονικά υπεύθυνη για το Μουσείο Σωτηρία. Οι πληροφορίες για την αρχιτεκτονική του Στρατιωτικού Περιπτέρου προέρχονται από την Ιφιγένεια Δημητρίου, αρχιτέκτονα-μουσειολόγο, υπεύθυνη για την αρχιτεκτονική μελέτη και τον μουσειογραφικό σχεδιασμό του μουσείου.

Η Νάξος αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα νησιωτικού πολιτιστικού τοπίου στο Αιγαίο, όπου το φυσικό περιβάλλον και η ανθρώπινη δραστηριότητα έχουν συνδιαμορφώσει ένα ενιαίο και ζωντανό σύνολο. Οι ξερολιθιές, τα παλιά μονοπάτια, οι ανεμόμυλοι, τα πηγάδια και οι ποιμενικές κατασκευές δεν είναι απλώς μεμονωμένα μνημεία του παρελθόντος, αλλά στοιχεία ενός ευρύτερου συστήματος που αποτυπώνει την καθημερινή ζωή, την εργασία και τον τρόπο επιβίωσης των κατοίκων του νησιού. Όπως αναδεικνύεται στη συζήτηση με τον Στέλιο Λεκάκη, το αγροτικό τοπίο της Νάξου δεν μπορεί να γίνει κατανοητό αν μελετηθεί μεμονωμένα. Αντίθετα, συγκροτεί ένα ενιαίο πολιτιστικό οικοσύστημα, όπου κάθε στοιχείο συνδέεται λειτουργικά και συμβολικά με τα υπόλοιπα. Οι διαδρομές που ένωναν τα χωριά, τα πηγάδια που εξασφάλιζαν νερό και οι ανεμόμυλοι οι οποίοι αξιοποιούσαν τον άνεμο μαρτυρούν έναν τρόπο ζωής ουσιωδώς προσαρμοσμένο στο περιβάλλον. Παράλληλα, το τοπίο της Νάξου δεν είναι μόνο υλικό, είναι και αφηγηματικό. Λαϊκές παραδόσεις, μύθοι για νεράιδες, στοιχειά και κρυμμένους θησαυρούς προσδίδουν στο νησί μια διάσταση φαντασιακή, μέσα από την οποία οι κάτοικοι ερμήνευαν τον χώρο και τα μυστήριά του. Αυτές οι αφηγήσεις, μαζί με τη συλλογική μνήμη, συνδιαμορφώνουν την πολιτιστική κληρονομιά. Έτσι, η αγροτική κληρονομιά της Νάξου δεν αποτελεί ένα στατικό αποτύπωμα του παρελθόντος αλλά έναν ζωντανό οργανισμό που συνεχίζει να εξελίσσεται μέσα από τη σχέση των ανθρώπων με τον τόπο, τη μνήμη και την παράδοση. Ο Στέλιος Λεκάκης είναι επίκουρος καθηγητής Μουσειολογίας στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο με αντικείμενο την τεκμηρίωση μνημείων και τη συμμετοχική εμπειρία. Έχει σπουδάσει Κλασική Αρχαιολογία και Διαχείριση Πολιτιστικής Κληρονομιάς στο ΕΚΠΑ και στο UCL, και είναι ερευνητής στο Πανεπιστήμιο του Newcastle.

Στην είσοδο της αρχαίας Ιεράς Οδού, ανάμεσα στο όρος Αιγάλεω και το Ποικίλο Όρος, δεσπόζει εδώ και σχεδόν μία χιλιετία η Μονή Δαφνίου, ένα από τα σημαντικότερα βυζαντινά μνημεία της Ελλάδας και Μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO. Χτισμένη πιθανότατα στη θέση του αρχαίου ιερού του Δαφναίου Απόλλωνα, η μονή αποτελεί ένα μοναδικό σημείο συνάντησης της αρχαιότητας, του Βυζαντίου και της νεότερης ιστορίας. Το περίφημο καθολικό της, τα αριστουργηματικά ψηφιδωτά του 11ου αιώνα, οι μετασκευές της Φραγκοκρατίας, τα ίχνη της οθωμανικής περιόδου και οι σύγχρονες εργασίες αποκατάστασης αφηγούνται μια ιστορία που εκτείνεται σε περισσότερα από χίλια χρόνια. Πότε ιδρύθηκε η Μονή Δαφνίου και ποια στοιχεία μας οδηγούν στο συμπέρασμα ότι πρόκειται για ένα μνημείο αυτοκρατορικής χορηγίας; Τι είναι αυτό που κάνει το καθολικό της Μονής Δαφνίου τόσο σημαντικό από αρχιτεκτονική άποψη; Ποια είναι τα βασικά χαρακτηριστικά του λεγόμενου ελλαδικού οκταγωνικού τύπου και γιατί το Δαφνί θεωρείται ένα από τα κορυφαία παραδείγματά του; Τα ψηφιδωτά του Δαφνίου συγκαταλέγονται στα σημαντικότερα του βυζαντινού κόσμου. Τι τα ξεχωρίζει καλλιτεχνικά και ποια μηνύματα μεταδίδουν μέσα στον χώρο του ναού; Στη σημερινή συζήτηση με την αρχαιολόγο Καλλιόπη Φλώρου θα γνωρίσουμε την ιστορία, την αρχιτεκτονική και τα μυστικά της Μονής Δαφνίου, ενός μνημείου που εξακολουθεί να αποτελεί πολύτιμο τεκμήριο της πολιτιστικής κληρονομιάς της Αττικής και του βυζαντινού κόσμου.

Σε μια θαλάσσια περιοχή που για αιώνες έκρυβε τα μυστικά της κάτω από την επιφάνεια, στην Αργολίδα, εντοπίστηκε ένα από τα σημαντικότερα ναυάγια της ελληνικής προϊστορίας: το Ναυάγιο των Ιρίων. Ένα βυθισμένο πλοίο, φορτωμένο με εμπορεύματα, έγινε μια μοναδική χρονοκάψουλα που φωτίζει τις θαλάσσιες διαδρομές, τις εμπορικές ανταλλαγές και τις επαφές των κοινωνιών του Αιγαίου κατά την Εποχή του Χαλκού. Η Αγιάτη Μπενάρδου συζητά με τον Χρήστο Αγουρίδη, ναυτικό αρχαιολόγο, και εξηγεί γιατί τα Ίρια αποτέλεσαν σημείο-κλειδί για τη θαλάσσια αρχαιολογική έρευνα, ως ένα πραγματικό «θησαυροφυλάκιο» ναυαγίων. Η κουβέντα επεκτείνεται στον τρόπο εργασίας που οδήγησε στην ανακάλυψή του, στην ιδιαίτερη σημασία του του σε σχέση με άλλα πλοία της ίδιας περιόδου αλλά και στις πληροφορίες που μας δίνει για το εμπόριο και τις θαλάσσιες επαφές του προϊστορικού Αιγαίου, ανασυνθέτοντας ίσως τα αρχαία εμπορικά δίκτυα της εποχής. Φυσικά, ένα μεγάλο μέρος της συζήτησης στρέφεται στις προκλήσεις που αντιμετώπισαν οι ερευνητές κατά την υποβρύχια ανασκαφή και στο αν και κατά πόσο ο βυθός της περιοχής να κρύβει άγνωστα ακόμα μυστικά. Ο Χρήστος Αγουρίδης γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη. Σπούδασε Οικονομικά και Διοίκηση Επιχειρήσεων στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας και Αρχαιολογία και Ιστορία της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Συνέχισε τις μεταπτυχιακές του σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης με υποτροφία του Ιδρύματος Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης. Βρίσκεται στο στάδιο εκπόνησης της διδακτορικής του διατριβής στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Είναι Αντιπρόεδρος του Ινστιτούτου Εναλίων Αρχαιολογικών Ερευνών, στο οποίο διετέλεσε Γενικός Γραμματέας από το 2000 έως το 2022.

Κάτω από το σύγχρονο Καματερό, εκεί όπου η καθημερινότητα της πόλης μοιάζει να έχει σβήσει τα ίχνη του παρελθόντος, η αρχαιολογική έρευνα έφερε στο φως ένα σιωπηλό, αλλά εξαιρετικά σπουδαίο σύνολο ευρημάτων: το ρωμαϊκό νεκροταφείο που αποκαλύφθηκε το 2008. Οι ταφές, τα κτερίσματα και τα ίχνη των ανθρώπων που έζησαν και πέθαναν στην περιοχή συνθέτουν ένα πολύτιμο παλίμψηστο μνήμης, ιστορίας και κοινωνικών πρακτικών. Ποια ήταν η θέση του Καματερού στην αρχαιότητα και τι γνωρίζαμε μέχρι πρόσφατα για τις αρχαιότητες της περιοχής; Πώς έγινε η ανακάλυψη του ρωμαϊκού νεκροταφείου το 2008; Τι είδους τάφοι εντοπίστηκαν στην ανασκαφή και ποια ήταν τα σημαντικότερα κτερίσματα που βρέθηκαν θαμμένα στη γη; Ανάμεσα στα ευρήματα, υπάρχει μια μαρμάρινη ταφική στήλη που βρέθηκε σε δεύτερη χρήση: γιατί έχει τόσο μεγάλη αξία; Τι μπορούμε να συμπεράνουμε για την εξέλιξη της περιοχής από τους κλασικούς χρόνους έως τη ρωμαϊκή εποχή; Τέλος, ποιες δυσκολίες αντιμετωπίζει σήμερα η αρχαιολογική έρευνα σε μια τόσο πυκνοκατοικημένη περιοχή και τι σημαίνει για τους κατοίκους του Καματερού το ότι υπάρχει ένα ρωμαϊκό νεκροταφείο «κρυμμένο» κάτω από τον σύγχρονο αστικό ιστό; Η Σταματία Κατσανδρή είναι αρχαιολόγος, πτυχιούχος του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Από το 2001 εργάσθηκε σε σωστικές ανασκαφές σε διάφορες περιοχές της Αττικής, στην επανέκθεση της Αρχαιολογικής Συλλογής Αχαρνών, στην υλοποίηση εκπαιδευτικών προγραμμάτων, καθώς και στην επιμέλεια κειμένων προς δημοσίευση της Εφορείας Αρχαιοτήτων Δυτικής Αττικής. Από το 2010 είναι αρχαιολόγος του υπουργείου Πολιτισμού, αρμόδια για τις αρχαιότητες περιοχών των βορείων προαστίων της Αττικής, και από το 2018 για τις αρχαιότητες των δήμων Αχαρνών και Αγίων Αναργύρων-Καματερού.

Πόσοι γνωρίζουμε ότι στο Πικέρμι έχει αποκαλυφθεί ένας από τους σημαντικότερους παλαιοντολογικούς θησαυρούς της Ευρώπης; Τα απολιθώματα της περιοχής αφηγούνται την ιστορία ενός κόσμου που υπήρχε πριν από εκατομμύρια χρόνια, κατά το Μειόκαινο, όταν το περιβάλλον, το κλίμα και η πανίδα ήταν εντελώς διαφορετικά από τα σημερινά. Η γεωλόγος-παλαιοντολόγος Διονυσία Λιακοπούλου συζητά με την Αγιάτη Μπενάρδου για τα ευρήματα που έχουν εντοπιστεί στο Πικέρμι. Πρόκειται για πλήθος απολιθωμένων σπονδυλωτών, κυρίως θηλαστικών, που αποκαλύπτουν μια πλούσια και ποικιλόμορφη πανίδα. Πόσο παλιά είναι τα απολιθώματα που έχουν βρεθεί στην περιοχή και τι μας λένε για το παρελθόν; Πώς συνδέονται οι έρευνες στο Πικέρμι με την κατανόηση της εξέλιξης των ζώων στην Ευρώπη; Και τι μας αποκαλύπτει η «πανίδα του Πικερμίου» για το κλίμα και το περιβάλλον εκείνης της εποχής; Η Διονυσία Λιακοπούλου είναι γεωλόγος-παλαιοντολόγος, διδάκτωρ Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος (ΕΚΠΑ). Σπούδασε στο Τμήμα Γεωλογίας & Γεωπεριβάλλοντος του ΕΚΠΑ και στο Πανεπιστήμιο της Λιλ στη Γαλλία, στον τομέα της Παλαιοκλιματολογίας και Παλαιοντολογίας. Σήμερα εργάζεται ως συνεργάτιδα στο Εθνικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Γουλανδρή.

Στο νέο επεισόδιο της σειράς «Ιστορία μιας πόλης» συζητάμε για την άγνωστη ιστορία των συγκοινωνιών της πρωτεύουσας. Η Αθήνα του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα είναι μια πόλη που προσπαθεί να εκσυγχρονιστεί, να επεκταθεί και να συνδεθεί. Στο επίκεντρο, οι πρώτοι σιδηρόδρομοι, τα τραμ και τα μεγάλα οράματα που άλλοτε υλοποιούνται και άλλοτε μένουν στα χαρτιά. Μέσα από την αναδρομή στο παρελθόν αναδεικνύονται ερωτήματα που παραμένουν επίκαιρα: δημόσιο ή ιδιωτικό, ανάπτυξη ή συμφέροντα, μακροπρόθεσμο όραμα ή πολιτική σκοπιμότητα. Πόσο «σύγχρονα» είναι τελικά τα προβλήματα των υποδομών που αντιμετωπίζουμε σήμερα; ​

Τι μπορεί να μας πει ένα πλοίο που δεν έφτασε ποτέ στον προορισμό του; Και πώς ένα φορτίο που έμεινε για αιώνες στον βυθό γίνεται σήμερα κλειδί για να ξαναδιαβάσουμε την Ιστορία; Στο νέο επεισόδιο της σειράς «Ιστορία μιας Πόλης», η Αγιάτη Μπενάρδου ταξιδεύει στο Μόδι, τη μικρή βραχονησίδα νοτιοανατολικά του Πόρου που έκρυβε κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας ένα εξαιρετικά σημαντικό εύρημα: ένα μυκηναϊκό ναυάγιο του 12ου αιώνα π.Χ., από την περίοδο που ακολούθησε την κατάρρευση των ανακτόρων και θεωρήθηκε για χρόνια εποχή σιωπής και παρακμής. Μαζί με τον ειδικό στη Ναυτική Αρχαιολογία Χρήστο Αγουρίδη ακολουθούμε την πορεία της έρευνας από την πρώτη κατάδυση μέχρι την αποκάλυψη του φορτίου: πιθαμφορείς, υδρίες, αγγεία και αντικείμενα καθημερινής χρήσης που παρέμειναν ανέγγιχτα στον βυθό για περισσότερα από τρεις χιλιετίες. Ο ίδιος εξηγεί πώς λειτουργεί μια ενάλια ανασκαφή, ποιες είναι οι δυσκολίες της εργασίας στα 40 μέτρα βάθος και πώς τεχνολογίες όπως τα φωτομωσαϊκά υψηλής ακρίβειας και οι τρισδιάστατες αποτυπώσεις επιτρέπουν σήμερα στους αρχαιολόγους να ανασυνθέσουν έναν χαμένο κόσμο. Πάνω απ’ όλα, όμως, το Μόδι αφηγείται κάτι βαθύτερο: ότι ακόμη και όταν ένας πολιτισμός καταρρέει, οι άνθρωποι συνεχίζουν να ταξιδεύουν, να ανταλλάσσουν αγαθά και να αναζητούν νέες διαδρομές. Και μερικές φορές, η Ιστορία δεν σώζεται στη στεριά, αλλά στον βυθό. Ο Χρήστος Αγουρίδης γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη. Σπούδασε Οικονομικά και Διοίκηση Επιχειρήσεων στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας και Αρχαιολογία και Ιστορία της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Συνέχισε τις μεταπτυχιακές του σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, με υποτροφία του Ιδρύματος Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης, με εξειδίκευση στη Ναυτική Αρχαιολογία και το θαλάσσιο εμπόριο στη Μεσόγειο κατά την Εποχή του Χαλκού. Υπηρέτησε ως καταδυόμενος αρχαιολόγος στο υπουργείο Πολιτισμού από το 1989 έως το 2024 και είναι αντιπρόεδρος του Ινστιτούτου Εναλίων Αρχαιολογικών Ερευνών. Έχει διευθύνει σημαντικές χερσαίες και υποβρύχιες αρχαιολογικές έρευνες, ενώ από το 2009 διευθύνει την ανασκαφή του μυκηναϊκού ναυαγίου στο Μόδι, κοντά στον Πόρο.