Ιστορία μιας πόλης

Στη νοτιοδυτική πλαγιά της Πεντέλης, σε υψόμετρο περίπου 700 μέτρων και με θέα προς το λεκανοπέδιο της Αθήνας, βρίσκεται ένα από τα πιο μυστηριώδη σημεία της Αττικής: το Σπήλαιο Αμώμων, γνωστότερο σήμερα ως «Σπηλιά του Νταβέλη».Τι ακριβώς είναι η περίφημη «Σπηλιά του Νταβέλη» και γιατί το ιστορικό της όνομα είναι Σπήλαιο Αμώμων; Πόσο διαφορετικό είναι το τοπίο που βλέπουμε σήμερα από εκείνο της αρχαιότητας; Πότε εμφανίζεται στην ιστορία του σπηλαίου ο Χρήστος Νάτσιος, ο περίφημος Νταβέλης; Υπάρχουν πραγματικά στοιχεία ότι χρησιμοποιούσε τη σπηλιά ως κρησφύγετο ή πρόκειται κυρίως για θρύλο; Γιατί το όνομα του Νταβέλη επισκίασε το ιστορικό όνομα του σπηλαίου; Τελικά, γιατί η Σπηλιά του Νταβέλη εξακολουθεί να γεννά τόσους μύθους;Λήσταρχοι, μοναχοί, βυζαντινά εκκλησάκια, αρχαία λατομεία, μυστικές στοές και στρατιωτικά έργα. Η περίφημη Σπηλιά του Νταβέλη στην Πεντέλη έχει συνδεθεί με μερικούς από τους πιο επίμονους θρύλους της Αθήνας. Πόση αλήθεια κρύβεται όμως πίσω από αυτούς; Και τι γνωρίζουμε πραγματικά για έναν χώρο με ιστορία πολλών αιώνων, που ξεκινά πολύ πριν από τον διαβόητο λήσταρχο;Η αρχαιολόγος και σπηλαιολόγος Αλεξάνδρα Μαρή μιλά στην Αγιάτη Μπενάρδου για το Σπήλαιο Αμώμων, τη σχέση του με τα αρχαία λατομεία της Πεντέλης, τους ασκητές που εγκαταστάθηκαν εκεί, τους θρύλους για τον Νταβέλη και τη Δούκισσα της Πλακεντίας, αλλά και τα αινιγματικά στρατιωτικά έργα του 20ού αιώνα.Η Αλεξάνδρα Μαρή είναι αρχαιολόγος και σπηλαιολόγος της Εφορείας Παλαιοανθρωπολογίας- Σπηλαιολογίας του υπουργείου Πολιτισμού, με εξειδίκευση στη Νεολιθική περίοδο. Ένα από τα σπήλαια με τα οποία ασχολείται τα τελευταία χρόνια είναι το Σπήλαιο Αμώμων και οι αρχαιολογικές και ιστορικές μαρτυρίες που συνδέονται με τη μακρά χρήση του.

Στην αρχαία Αθήνα, μια καθημερινή συναλλαγή δεν στηριζόταν μόνο στο νόμισμα αλλά και σε ένα ολόκληρο σύστημα μέτρησης, ελέγχου και δημόσιας εγγύησης. Αφορμή για τη σημερινή μας συζήτηση είναι ένα μικρό αλλά ιδιαίτερα εύγλωττο αντικείμενο που εκτίθεται στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης: ένα αττικό χάλκινο σταθμίο του 6ου–5ου αιώνα π.Χ., βάρους 446 γραμμαρίων, με ανάγλυφο δελφίνι και εγχάρακτα γράμματα.Με αφετηρία αυτό το αντικείμενο συζητάμε σήμερα με τον κλασικό αρχαιολόγο και καθηγητή Αρχαίας Νομισματικής Παναγιώτης Ιωσήφ, Επιστημονικός Διευθυντής του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης,Τι ακριβώς είναι το αττικό χάλκινο σταθμίο με το δελφίνι που εκτίθεται στο Μουσείο και τι μπορεί να μας πει, για τον τρόπο με τον οποίο οργανώνονταν οι συναλλαγές στην αρχαία Αθήνα;Ποιος καθόριζε τις μονάδες βάρους στην Αθήνα; Ποιος είχε την ευθύνη να ελέγχει τα σταθμά και τις ζυγαριές στην αθηναϊκή αγορά; Πόσο ακριβείς ήταν στην πράξη οι μετρήσεις;Τι συνέβαινε όταν ένας αγοραστής ή ένας πωλητής θεωρούσε ότι είχε εξαπατηθεί στη ζύγιση; Ποια ήταν η διαδικασία καταγγελίας και τι είδους κυρώσεις μπορούσαν να επιβληθούν; Πώς χτιζόταν η εμπιστοσύνη στην αγορά; Πόσο σημαντική ήταν η παρουσία της πόλης και των θεσμών της για να μπορεί ένας άγνωστος να συναλλάσσεται με έναν άλλο άγνωστο;Υπάρχει διαφορά ανάμεσα σε αυτό που μας λένε οι νόμοι και οι επιγραφές για την οργάνωση της αγοράς και σε αυτό που αποκαλύπτουν τα ίδια τα αρχαιολογικά ευρήματα — σταθμά, ζυγαριές και νομίσματα — για την καθημερινή πρακτική;Ο Παναγιώτης Ιωσήφ είναι κλασικός αρχαιολόγος, ειδικός της ελληνιστικής Ανατολής, και Επιστημονικός Διευθυντής του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης. Είναι καθηγητής Αρχαίας Νομισματικής στο Πανεπιστήμιο Radboud του Νάιμεχεν στην Ολλανδία. Το ερευνητικό του έργο επικεντρώνεται, μεταξύ άλλων, στην αρχαία νομισματική και οικονομία, τη θρησκεία και την εικονογραφία στην αρχαιότητα.

Κάτω από το θέατρο Περοκέ λειτουργούσε τη δεκαετία του 1960 η «Χαβάη», ένα από τα πιο γνωστά στέκια ενός κόσμου που σπάνια εμφανίζεται στην επίσημη ιστορία της Αθήνας. Με αφορμή μια ιστορία εγκλήματος που συνδέεται με το μαγαζί, επιχειρούμε να ανασυνθέσουμε την τρανς και κουίρ Αθήνα των δεκαετιών του 1960 και του 1970, προτού υπάρξουν οι σημερινοί όροι και ταυτότητες: στέκια, δίκτυα και καλιαρντά, αστυνομικές διώξεις, βία και επισφάλεια, αλλά και σχέσεις φροντίδας, μαθητείας και αλληλεγγύης που αναπτύσσονταν μέσα σε έναν κόσμο συχνά αναγκασμένο να ζει στο περιθώριο.Με τον Κώστα Γιαννακόπουλο συζητάμε για την ιστορία της τρανς και κουίρ ζωής της Αθήνας των δεκαετιών του 1960 και του 1970, που είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορίας της ίδιας της Αθήνας.Θα μιλήσουμε επίσης για τη Θέμιδα, μια εμβληματική μορφή για πολλές από τις γυναίκες, που κατέγραψε η προφορική ιστορία, για το ταξίδι στην Καζαμπλάνκα και τις επεμβάσεις επαναπροσδιορισμού φύλου, αλλά και για το πώς πρέπει να μιλάμε σήμερα για ανθρώπους του παρελθόντος χωρίς να τους επιβάλλουμε αναδρομικά τις σημερινές μας κατηγορίες.Γιατί η ιστορία αυτή δεν είναι απλώς μια αναζήτηση των «πρώτων τρανς» στην Ελλάδα· είναι και μια ιστορία για το πώς αλλάζουν στον χρόνο οι έννοιες του φύλου, της σεξουαλικότητας, της κοινότητας και της ίδιας της ορατότητας.Ο Κώστας Γιαννακόπουλος είναι καθηγητής Κοινωνικής και Ιστορικής Ανθρωπολογίας του Φύλου στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου. Η έρευνά του έχει στραφεί ιδιαίτερα στη μεταπολεμική ιστορία της σεξουαλικότητας στην Ελλάδα, αξιοποιώντας προφορικές μαρτυρίες και αρχειακές πηγές.

Ποια θέση κατέχει ο ναός των Αγίων Αποστόλων του Σολάκη στην ιστορία της βυζαντινής Αθήνας; Τι γνωρίζουμε για τη γειτονιά που αναπτύχθηκε γύρω του; Γιατί οι Άγιοι Απόστολοι διατηρήθηκαν, ενώ άλλα μεταγενέστερα κτίσματα και ναοί της περιοχής δεν σώθηκαν; Πόσο «αυθεντικό» είναι αυτό που βλέπει σήμερα ο επισκέπτης; Τι μας επιτρέπει ο ναός να καταλάβουμε για τη βυζαντινή και νεότερη Αθήνα, που έχει σε μεγάλο βαθμό χαθεί από το σημερινό τοπίο;Ποια ήταν η Αθήνα όταν χτίστηκαν οι Άγιοι Απόστολοι, τι γνωρίζουμε για την ιδιαίτερη αρχιτεκτονική τους; Ο αρχαιολόγος Γιώργος Πάλλης αφηγείται την ιστορία του ναού και, μέσα από αυτήν, φωτίζει τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή πόλη που κρύβεται πίσω από την εικόνα της αρχαίας Αθήνας.Στη νοτιοανατολική γωνία της Αρχαίας Αγοράς, μέσα σε έναν χώρο που σήμερα διαβάζουμε κυρίως μέσα από τα κατάλοιπα της κλασικής Αθήνας, ένας μικρός βυζαντινός ναός, οι Άγιοι Απόστολοι, γνωστός και ως Άγιοι Απόστολοι του Σολάκη, επιβιώνει εδώ και περίπου χίλια χρόνια.Ο ναός, που χρονολογείται γύρω στον 11ο αιώνα, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα σωζόμενα μνημεία της μεσοβυζαντινής Αθήνας. Βρισκόταν στη συνοικία που μέχρι τις ανασκαφές του 20ού αιώνα ήταν γνωστή ως Βρυσάκι, μια πυκνοκατοικημένη γειτονιά που σχεδόν εξαφανίστηκε όταν άρχισε η συστηματική αποκάλυψη της Αρχαίας Αγοράς των Αθηνών.Με αφετήρια αυτό το μικρό κτίσμα, επιχειρούμε να ανακαλύψουμε μια Αθήνα λιγότερο ορατή σήμερα: τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή πόλη, τις γειτονιές και τις εκκλησίες της αλλά και τον τρόπο με τον οποίο οι νεότερες ανασκαφές και αναστηλώσεις διαμόρφωσαν την εικόνα του ιστορικού κέντρου όπως το γνωρίζουμε.Ο Γιώργος Πάλλης είναι αναπληρωτής καθηγητής Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής Αρχαιολογίας και Τέχνης στο τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, με ιδιαίτερο ερευνητικό ενδιαφέρον για τη μνημειακή τοπογραφία και τη βυζαντινή Αθήνα.

Στο πέρασμα της Κάζας, εκεί όπου ο δρόμος μεταξύ Κιθαιρώνα και Πάστρας συνέδεε επί αιώνες την Αττική με τη Βοιωτία, δεσπόζει ένα από τα καλύτερα διατηρημένα αρχαία φρούρια της Ελλάδας. Το Φρούριο των Ελευθερών, με τα ισχυρά τείχη, τους δώδεκα πύργους και τις επιβλητικές πύλες του, έλεγχε ένα από τα σημαντικότερα περάσματα της αρχαιότητας.Σήμερα θεωρείται ένα από τα καλύτερα διατηρημένα αρχαία φρούρια στην Ελλάδα. Πώς κατάφερε να διατηρηθεί μέχρι σήμερα σε αυτή την κατάσταση; Ποιοι το έχτισαν και ποιον προστάτευε; Και τι μας αποκαλύπτουν οι οχυρώσεις των Ελευθερών και της Οινόης για τα σύνορα, τους δρόμους και την άμυνα της αρχαίας Αττικής; Τι γνωρίζουμε για τον τρόπο με τον οποίο αμυνόταν η φρουρά του;Η θέση του βρισκόταν σε μια μεθόριο που άλλαζε συχνά χέρια και ταυτότητα. Οι Ελευθερές εμφανίζονται στις αρχαίες πηγές άλλοτε ως βοιωτικές και άλλοτε ως αττικές, ενώ λίγα χιλιόμετρα ανατολικότερα βρισκόταν η Οινόη, ένας από τους ακραίους δήμους της αρχαίας Αθήνας και ένα ακόμη σημαντικό οχυρό στον δρόμο προς τη Βοιωτία.Η Ειρήνη Σβανά είναι αρχαιολόγος, πτυχιούχος του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, με μεταπτυχιακές σπουδές στην Κλασική Αρχαιολογία και στη Διοίκηση Πολιτισμικών Μονάδων. Έχει εργαστεί σε ανασκαφές στην Ήπειρο, στις Κυκλάδες και στην Αττική.

Πάμπλουτη, ανεξάρτητη και αινιγματική, η Σοφί ντε Μαρμπουά-Λεμπρέν, γνωστή στην Ελλάδα ως Δούκισσα της Πλακεντίας. Ένθερμη φιλέλλην, έμελλε να γίνει μία από τις πιο παράξενες προσωπικότητες της νεαρής αθηναϊκής κοινωνίας.Εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, Συγκρούστηκε με τον Καποδίστρια, ανέπτυξε φιλανθρωπική και πολιτική δράση και άφησε έντονο αποτύπωμα στο αθηναϊκό και πεντελικό τοπίο μέσα από τις κατοικίες που συνδέθηκαν με το όνομά της. Η ζωή της, όμως, περιβάλλεται και από αντιφάσεις, προσωπικές τραγωδίες, ιδιότυπες θρησκευτικές αντιλήψεις. Μετά τον θάνατο της μοναχοκόρης της, κλείστηκε όλο και περισσότερο στον δικό της κόσμο.Ήταν πράγματι η εκκεντρική, σχεδόν απόκοσμη γυναίκα που θέλει ο αθηναϊκός θρύλος; Τι συνέβη πραγματικά με τη νεκρή κόρη της; Και πώς μια Ευρωπαία αριστοκράτισσα κατέληξε να αφήσει το όνομά της όχι μόνο σε κτίρια αλλά σε ολόκληρη περιοχή, και σήμερα σε έναν από τους πιο γνωστούς σταθμούς της Αθήνας;Με αφετηρία τις πηγές, επιχειρούμε να γνωρίσουμε τη γυναίκα πίσω από τον τίτλο και να δούμε ταυτόχρονα την Αθήνα μιας εποχής που άλλαζε ριζικά.Συζητάμε με την ιστορικό της τέχνης Ελένη Μάργαρη, η οποία έχει μελετήσει συστηματικά τη ζωή και τη δράση της Δούκισσας της Πλακεντίας.Η Ελένη Μάργαρη είναι ιστορικός της τέχνης και εργάζεται στο Υπουργείο Πολιτισμού, στη Διεύθυνση Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Έχει δημοσιεύσει μονογραφίες, και επιστημονικές μελέτες με επίκεντρο τη νεότερη ελληνική και ευρωπαϊκή τέχνη. Μεταξύ των μελετών της περιλαμβάνεται και η εκτενής έρευνά της για την Δούκισσα της Πλακεντίας.

Ποιοι παράγοντες συνέβαλαν στην οικονομική και εμπορική ανάπτυξη των Μεγάρων κατά την αρχαϊκή περίοδο; Πώς επηρέασαν οι πόλεμοι και οι πολιτικές συγκρούσεις με την Αθήνα και την Κόρινθο την πορεία των Μεγάρων; Τι μας αποκαλύπτουν τα νεκροταφεία για την αρχαία πόλη;Ανάμεσα στην Αττική, τη Βοιωτία και την Κορινθία, τα αρχαία Μέγαρα αναπτύχθηκαν σε μία από τις σημαντικότερες πόλεις-κράτη της αρχαίας Ελλάδας. Τα δύο λιμάνια, τα εντυπωσιακά έργα ύδρευσης και τα ευρήματα που εξακολουθούν να έρχονται στο φως κάτω από τη σύγχρονη πόλη αποκαλύπτουν μια ιστορία εμπορίου, πολέμων, πολιτικής και καθημερινής ζωής που εκτείνεται από τους γεωμετρικούς έως τους ρωμαϊκούς χρόνους.Τα ευρήματα των ανασκαφών, τα μνημεία και οι αρχαίες πηγές συνθέτουν μια ολοκληρωμένη εικόνα για την οργάνωση, την οικονομία, τη θρησκεία και την καθημερινή ζωή μίας από τις σημαντικότερες πόλεις-κράτη της αρχαίας Ελλάδας, που είναι χτισμένη πάνω σε δύο ακροπόλεις, διέθετε ισχυρό οχυρωματικό περίβολο και Μακρά Τείχη που εξασφάλιζαν την επικοινωνία με τα λιμάνια.Σήμερα, κάτω από τον σύγχρονο αστικό ιστό, αποκαλύπτονται συνεχώς κατάλοιπα της αρχαίας πόλης, από κατοικίες και δρόμους μέχρι νεκροταφεία και περισσότερα από 120 υπόγεια «μέγαρα».Το Αρχαιολογικό Μουσείο Μεγάρων συγκεντρώνει σημαντικά ευρήματα από την περιοχή και, μέσα από εκθέσεις και εκπαιδευτικές δράσεις, επιχειρεί να φέρει αυτή την άγνωστη σε πολλούς ιστορία πιο κοντά στο κοινό.

Το Ιερό της Αφροδίτης στην Ιερά Οδό αποτελεί ένα από τα πιο ιδιαίτερα και λιγότερο γνωστά ιερά της αρχαίας Αττικής. Λίγα χιλιόμετρα από το κέντρο της Αθήνας, δίπλα στην αρχαία οδό που συνέδεε την Αθήνα με την Ελευσίνα, λειτούργησε για αιώνες ως τόπος στάσης, προσευχής και αφιερωμάτων για τους ταξιδιώτες και τους προσκυνητές που κατευθύνονταν προς το σημαντικότερο μυστηριακό κέντρο του αρχαίου ελληνικού κόσμου. Η θέση του δεν ήταν τυχαία. Βρισκόταν σε ένα φυσικό βραχώδες τοπίο, όπου οι διερχόμενοι μπορούσαν να ζητήσουν την εύνοια της Αφροδίτης και του Έρωτα προτού συνεχίσουν το ταξίδι τους προς την Ελευσίνα. Ξεχωριστό χαρακτηριστικό του ιερού αποτελούν οι δεκάδες λαξευμένες κόγχες στον φυσικό βράχο, όπου τοποθετούνταν αναθήματα. Μαζί με τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα, τα γλυπτά, τις επιγραφές, τα νομίσματα και τα μαρμάρινα περιστέρια –σύμβολο της Αφροδίτης–, τα ευρήματα φωτίζουν μια πιο προσωπική διάσταση της αρχαίας θρησκευτικής ζωής. Αν και το ιερό ήταν γνωστό ήδη στους πρώτους Ευρωπαίους περιηγητές του 19ου αιώνα, η συστηματική αρχαιολογική έρευνα ανέδειξε την ιστορία και τη σημασία του. Σήμερα αποτελεί πολύτιμο τεκμήριο για τη λατρεία της Αφροδίτης στην Αττική και τη σχέση ανάμεσα στο φυσικό τοπίο, το οδικό δίκτυο και τις θρησκευτικές πρακτικές των αρχαίων. Η Ευσταθία (Έφη) Ανέστη είναι αρχαιολόγος με ειδίκευση στην πολιτιστική διαχείριση. Από το 1995 έως το 2009 εργάστηκε στις ανασκαφές της Γραμμής 3 του μετρό της Αθήνας και συμμετείχε σε ανασκαφές, αναστηλωτικά έργα και δράσεις πολιτιστικής διαχείρισης. Από το 2019 υπηρετεί στην Εφορεία Αρχαιοτήτων Δυτικής Αττικής, στον Αρχαιολογικό Χώρο και στο Μουσείο της Ελευσίνας, ενώ την περίοδο 2023-2025 συνεργάστηκε με την 2023 ΕΛΕΥΣΙΣ – Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης για την υλοποίηση πολιτιστικών δράσεων.

Για περισσότερο από έναν αιώνα, πίσω από τους τοίχους του νοσοκομείου «Η Σωτηρία» γράφτηκε μια ιστορία που συνδέεται με την εξέλιξη της ιατρικής, την αντιμετώπιση της φυματίωσης και τις διαδρομές χιλιάδων ανθρώπων. Από την ίδρυσή του στα τέλη του 19ου αιώνα ως εξειδικευμένου θεραπευτηρίου για μία από τις πιο θανατηφόρες ασθένειες της εποχής έως τη σημερινή του μορφή, αποτέλεσε χώρο περίθαλψης αλλά επιστημονικής έρευνας, όπου διαμορφώθηκε μια ρουτίνα για ασθενείς και υγειονομικό προσωπικό. Η δημιουργία σανατορίων αντανακλούσε τις τότε αντιλήψεις για τη θεραπεία της φυματίωσης, όταν ο καθαρός αέρας, το φως και η αρχιτεκτονική των κτιρίων θεωρούνταν άρρηκτα συνδεδεμένα με την ίαση. Σήμερα, το Μουσείο Σωτηρία, που στεγάζεται στο ιστορικό στρατιωτικό περίπτερο του νοσοκομείου, διασώζει αυτή την κληρονομιά μέσα από ιατρικά αντικείμενα, φωτογραφίες, προσωπικά τεκμήρια και το πολύτιμο Αρχείο Σωτηρία, αναδεικνύοντας την ιστορία της ασθένειας. Μαζί με την ιστορικό και μουσειολόγο Ασημίνα Γρηγορίου συζητούμε για την ίδρυση του νοσοκομείου, τη συμβολή της Σοφίας Σλήμαν, την καθημερινότητα στα σανατόρια και τη δημιουργία του Μουσείου Σωτηρία. Ένα επεισόδιο αφιερωμένο στην ιστορία της δημόσιας υγείας, της επιστήμης και των ανθρώπων που άφησαν το αποτύπωμά τους σε έναν από τους σημαντικότερους χώρους περίθαλψης της χώρας. Η Ασημίνα Γρηγορίου είναι πτυχιούχος του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου στην Αρχαιολογία από το Πανεπιστήμιο της Σορβόνης Paris IV και στη Μουσειολογία από τη Σχολή του Λούβρου. Σήμερα είναι υποψήφια διδάκτωρ στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο με αντικείμενο την Ιατρική Μουσειολογία. Από το 2026, είναι επιστημονικά υπεύθυνη για το Μουσείο Σωτηρία. Οι πληροφορίες για την αρχιτεκτονική του Στρατιωτικού Περιπτέρου προέρχονται από την Ιφιγένεια Δημητρίου, αρχιτέκτονα-μουσειολόγο, υπεύθυνη για την αρχιτεκτονική μελέτη και τον μουσειογραφικό σχεδιασμό του μουσείου.