0:00
NaN:NaN:NaN
Recuar 15 segundos
Avançar 15 segundos
Haut si mer negativ, mer kucken op d'Wiertchen net, seng Hierkonft, seng Varianten a seng Schreifweis. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis, wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit, „e puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg, Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Fänke mer direkt u mam Wuert vun haut? C: Ech géif soen: net. S: ... Wëlls de mer et net soen? C: Neenee, mäi Wuert vun haut ass d'Negatiounspartikel "net". A wa mer eis dee Cluster vun der Negatioun ukucken, dann hu mer an de Sprooche ronderëm eis Wierder wéi: nee, net, niet, non, nein, nicht, no oder nope. Wat fält der do op? S: Dass de haut immens negativ kléngs! Mee lo seriö: se sinn all mat engem N! C: Ganz genee! Bei ville Negatiounswierder héiert een ëmmer erëm deen N. S: Ass dat Zoufall? C: Net ganz. Bei ville vun deene genannte Sprooche ginn et historesch Zesummenhäng. Déi Forme ginn all zréck op Indogermanesch *n̥- oder *né-. Mee elo kënnt déi wichteg Warnung: Mir däerfen net vun e puer europäesche Sproochen direkt op déi ganz Welt schléissen. S: Also huet een net ëmmer en N, wann eppes negativ ass? C: Nee, mer hunn och net ëmmer e Wiertchen dofir, well Sproochen dat ënnerschiddlech maachen. Weess de, wann een net just Europa kuckt, mee d'Sprooche vun der Welt, gesäit d'Bild anescht aus. Am World Atlas of Language Structures goufen 1000 Sproochen op der ganzer Welt verglach (déi beschriwwe sinn). An do fanne mer ganz verschidde grammatesch Strategien: 502 vun de Sprooche benotzen eng Negatiounspartikel (wéi net), 395 en negativen Affix (wéi on-kloer), 47 en negatiivt Hëllefsverb, an 119 eng Konstruktioun mat duebeler Negatioun. Et gëtt also bei Wäitem net „déi eng“ Form vun Negatioun. An och net ëmmer den N, am Finneschen an Estneschen gëtt Negatioun zB duerch "ei" ausgedréckt. S: Mee elo mol bei eis: Wat ass net dann eigentlech fir e Wuert? C: Net ass eng Negatiounspartikel. Also e klengt Wuert mat enger grousser grammatescher Aufgab. Mat net kann ech Sazdeeler negéieren: Bei engem Saz wéi "ech hunn dech gär" kann den "net" op dräi Plaze soten an ëmmer eppes aneres negéieren: net ech hunn dech gär, ech hunn net dech gär, ech hunn dech net gär. S: Dräi Buschtawen op enger anerer Plaz, an de ganze Sënn kann änneren. C: Verréckt, nee? An vun der Schreifweis hier ass et ganz interessant! Et gëtt och wierklech dacks falsch geschriwwen, ech gesinn awer zB erëm nët mam Treema. S: An dat ass net richteg? C: Nee. Mir schreiwen: N-E-T. Keen Treema an nëmmen een T. Et ass deemno anescht wéi Wierder wéi Mëtt oder drëtt: déi sinn Ë-T-T, et kléngt awer d'selwecht. Hei geet et drëm, dass mer NET sou einfach wéi méiglech schreiwen, ouni Treema an ouni Verdueblung. S: A firwat ass et hei eng speziell Reegel? C: Wéi ech beim LOD geschafft hunn an och am Orthografieconseil, krut ech eng Anekdot iwwer de Josy Braun erzielt, déi mam 'net' zesummenhänkt. Hie war jo Journalist a Schrëftsteller, huet sech ganz vill mam Lëtzebuergeschen auserneegesat a sech dofir staark gemaach. Der Anekdot no soll hie sech dofir agesat hunn, datt NET méiglechst einfach ze tippe wier. Op enger Schreifmaschinn ass all zousätzlecht Zeechen eeben och en zousätzlechen Opwand. An hie soll gesot hunn, dass e keng Loscht huet, bei esou engem heefege Wuert sou oft déi extra Punkten drop ze setzen an dofir schreiwe mer just NET. S: An dofir keen Treema? C: Esou krut ech et erzielt. Ech kann net zu 100% beleeën, datt d'Reegel effektiv dowéinst esou festgeluecht gouf. Mee ech fannen, et ass eng wonnerbar Geschicht, fir sech d'Schreifweis ze verhalen: net = sou einfach wéi méiglech, ouni Treema. S: A wat ass eigentlech mat deene regionale Formen "nik" an "nit"? C: Lo sinn ech wéi sou e Fernsee-Kach "Ich hab da mal was vorbereitet"! Fir déi Fro hunn ech zwou Sourcë gekuckt, anzwar als éischt d'Kaart aus dem Lëtzebuerger Spraachatlas vun 1963. A si weist ganz schéin, datt d'Negatioun fréier regional vill méi variéiert huet. Nieft deem, wat mer haut als net kennen, gesäit een do am Weste ganz vill nit, an am Norden och Formen, déi an d'Richtung nik ginn. S: An? Ass Lëtzebuerg haut nach esou gedeelt? C: Vill manner, den NET breet sech nämlech ëmmer méi aus: An eisen aktuellen Donnéeën aus dem Variatiounsatlas vum Peter Gilles hu mer Äntwerte vun 1375 Spriecher a 96 % soen eendeiteg NET. Donieft hu mer 18-mol nit, ongeféier 1%, an nik, ongeféier 3%. S: Dat ass jo zimmlech eendeiteg. Net huet gewonnen. C: Op alle Fall ass net haut ganz kloer déi dominant Variant. Mee déi aner Forme sinn net einfach komplett verschwonnen. A wann een op d'Kaart kuckt, gesäit een och nach eppes vun der aler regionaler Struktur: nit fanne mer am Westen, an nik ass op den Norden, virun allem d'Géigend nërdlech vum Stauséi a Richtung belsch Grenz, konzentréiert. S: Dat heescht, déi nei Kaart huet nach Spuere vun där aler Kaart vun 1963. C: Vill Ënnerscheeder sinn haut méi schwaach, mee se sinn net ganz fort. S: Kann een da soen, datt net déi aner Forme verdrängt huet? C: Mir kënnen aus dësen zwou Kaarten op alle Fall soen, datt net haut ganz däitlech dominéiert an datt nit an nik nëmme méi kleng regional Verbreedungen hunn. S: Da villmools merci fir deng Erklärungen, Caroline, a mir freeën eis op déi nächst Kéier, wann s de nei Wierder fir WiWi matbréngs. C: Merci och! An d’Schlusswuert ass wéi ëmmer: Äddi!

Mais episódios de "E puer Wierder iwwer Wierder"