Du lịch Pháp: Vấn đề không phải quá tải toàn hệ thống, mà là điều tiết điểm đến, phân bổ dòng khách
Vào lúc nước Pháp liên tục ghi nhận lượng du khách ở mức cao, tranh luận về hiện tượng “du lịch quá tải” (surtourisme) và quản lý các dòng khách tại những điểm đến nổi tiếng ngày càng trở nên rõ nét. Một số nơi như bảo tàng Louvre hay di sản lịch sử Mont-Saint-Michel thu hút hàng triệu lượt khách mỗi năm, trong khi nhiều khu vực khác lại đối mặt với sự phân bổ du khách không đồng đều. Theo chuyên gia Jean-René Morice, giáo sư địa lý tại Đại học Angers và chủ tịch INNTO France, mạng lưới các viện và trường đại học tại Pháp chuyên đào tạo và nghiên cứu về du lịch, vấn đề không nằm ở tình trạng quá tải trên toàn hệ thống mà ở khả năng quản lý dòng khách tại các điểm nóng. Ông nhấn mạnh rằng hiện tượng quá tải du lịch, nếu có, chủ yếu mang tính cục bộ và theo thời điểm, và có thể được kiểm soát thông qua các biện pháp điều tiết, tổ chức và chuyên nghiệp hóa hoạt động du lịch. RFI : Nhiều ý kiến cho rằng điều quan trọng không phải là số lượng du khách mà là chất lượng và những lợi ích kinh tế mà du lịch mang lại. Việc Paris luôn tự hào và quảng bá Pháp là quốc gia đón nhiều khách du lịch nhất thế giới liệu có thể khiến một số du khách e ngại, hoặc làm gia tăng những tranh luận trong nước về tình trạng quá tải du lịch ? Jean-René Morice : Trước hết, vấn đề "du lịch quá tải" (surtourisme) đúng là có tồn tại ở một số nơi, đặc biệt là tại các thị trấn nhỏ có giá trị di sản hoặc những điểm du lịch nổi tiếng vốn đã rất đông khách. Pháp sở hữu rất nhiều điểm đến đặc biệt, vì vậy cũng không thể nói rằng mọi thứ đều đang diễn biến theo chiều hướng xấu. Theo tôi, ở Pháp hiện nay đang có một sự suy nghĩ lại về mô hình phát triển du lịch. Mọi người đều thừa nhận du lịch là một lĩnh vực rất quan trọng, nhưng đồng thời cũng thường xuyên chỉ trích nó và xem đây là một vấn đề. Dĩ nhiên, ở một số nơi vẫn tồn tại những khó khăn. Nhưng trong nhiều năm, chúng ta chưa thực sự đầu tư đủ để tiếp tục cải thiện các điểm tham quan, để đón tiếp du khách theo cách tốt nhất có thể. Khi mời một người đến nhà mình, ai cũng muốn người khách ấy được tiếp đón chu đáo nhất. Các điểm du lịch cũng phải như vậy. Ví dụ Louvre, bảo tàng này đã xây dựng những chiến lược mới. Xin nhắc lại, riêng bảo tàng Louvre đón khoảng 10 triệu lượt khách mỗi năm. Đây là bảo tàng đông khách nhất thế giới. Trong một thời gian dài, bảo tàng chỉ có một lối vào duy nhất. Vì thế, việc thường xuyên xảy ra cảnh xếp hàng rất dài là điều không có gì đáng ngạc nhiên. Hiện nay, Louvre đang có một sự thay đổi thực sự trong cách tổ chức, với ý tưởng mở thêm nhiều lối tiếp cận và nhiều cửa vào hơn. Điều đó đồng nghĩa với việc phải cải tạo, điều chỉnh lại cách vận hành của địa điểm này. Louvre hiện cũng áp dụng các biện pháp điều tiết lượng khách một cách hợp lý, giới hạn ở mức khoảng 30.000 lượt khách mỗi ngày. Trên thực tế, cung điện Alhambra ở thành phố Granada của Tây Ban Nha đã áp dụng mô hình này từ hơn 20 năm nay. Một ví dụ khác, muốn lên đỉnh Pic du Midi ở dãy Pyrénées, quý vị hầu như không thể quyết định đi ngay trong ngày, bởi rất có thể đã đạt tới lượng khách tối đa trong ngày. RFI : Điều này có nghĩa là Pháp cần phải thay đổi chiến lược ? Jean-René Morice : Pháp cần phải xây dựng các chiến lược điều tiết, quản lý dòng khách, đặc biệt là phân bổ lượng khách theo thời gian. Trước đây, mọi người đều phàn nàn, nhưng chưa có nhiều biện pháp cụ thể nhằm chuyên nghiệp hóa lĩnh vực này. Trong khi đó, du lịch là một ngành kinh tế thực thụ, cần được quản lý một cách chuyên nghiệp, chứ không phải chỉ cần mở cửa là một địa điểm sẽ tự nhiên trở thành điểm đến du lịch. Pháp còn rất nhiều việc phải làm. Tại các trường đại học Pháp, ở 5 Viện Du lịch Quốc gia, sinh viên của chúng tôi cùng các giảng viên, nhà nghiên cứu đang tìm hiểu về những vấn đề này : nghiên cứu các phương thức hoạt động, những cách vận hành tốt nhất và phương cách cải thiện việc quản lý các điểm du lịch. Một trong những hướng đi là tìm cách phân bổ lượng khách theo thời gian tại những nơi quá đông. Lấy ví dụ như di tích lịch sử Mont-Saint-Michel : nếu đến đây ngoài tháng Bảy hoặc tháng Tám, lượng khách sẽ không đông. Có thể thấy tình trạng tập trung khách rất đông chỉ diễn ra trong một khoảng thời gian ngắn. Khi chúng tôi trao đổi với ban quản lý Mont-Saint-Michel, họ cũng cho biết cái gọi là "du lịch quá tải" thực chất chỉ xảy ra trong khoảng 3-4-5-6 ngày mỗi năm. Còn trong phần lớn thời gian còn lại, nơi đây hoàn toàn không gặp vấn đề quá đông khách. Đồng thời, cũng cần nhắc lại rằng 10 điểm du lịch đông khách nhất nước Pháp hiện nay hầu như đều tập trung ở Paris. Điều đó cho thấy Paris đang thu hút một lượng khách rất lớn, trong khi nhiều địa điểm khác ngoài thủ đô lại rơi vào tình trạng đón chưa đủ khách hơn là quá tải. Đó chính là công việc cần được tiếp tục triển khai. RFI : Du lịch là một ngành kinh tế lớn và có vai trò hết sức quan trọng đối với nước Pháp. Theo ông, đâu là những điểm yếu, hay những mặt cần được cải thiện của ngành du lịch Pháp? Jean-René Morice : Theo tôi, vấn đề hiện nay không hẳn là những điểm yếu, mà là cách quản trị ngành du lịch ở Pháp. Tôi trước hết là một nhà địa lý học, nhưng tôi quan tâm đến du lịch và tìm hiểu về du lịch như một đối tượng nghiên cứu. Bản thân du lịch không phải là một ngành học độc lập trong trường đại học. Đó là một lĩnh vực nghiên cứu, một đối tượng nghiên cứu và cũng là một ngành hoạt động kinh tế mà giới học thuật tìm hiểu và phân tích. Hiện nay, lấy một ví dụ cụ thể, thông qua mạng lưới các Viện Du lịch Quốc gia, chúng tôi đang triển khai một chiến lược trong các trường đại học Pháp nhằm đưa du lịch trở thành một lĩnh vực nghiên cứu, đào tạo và đào tạo bậc thạc sĩ, ngang hàng với các lĩnh vực khác như luật, quản trị, tài chính - ngân hàng ... Có thể thấy rằng việc đưa du lịch vào hệ thống đại học là một viên gạch đầu tiên để sau này các chuyên gia trong ngành được đào tạo tốt hơn, các thế hệ làm du lịch tương lai được chuẩn bị bài bản hơn. Điều diễn ra trong các trường đại học cũng cần được triển khai ở mọi cấp. Tại Pháp, gần đây đã diễn ra cuộc bầu cử địa phương. Điều đáng nói là khi theo dõi các cuộc tranh luận, có thể thấy vị trí của du lịch trong các chương trình của các ứng cử viên, đặc biệt ở cấp chính quyền thành phố, vẫn còn khá mờ nhạt. Người ta nhắc đến du lịch không nhiều. Trong khi đó, ai cũng thừa nhận du lịch là một lĩnh vực quan trọng. Hiện nay, hơn 64% người Pháp đi nghỉ ít nhất một tuần mỗi năm, có nghĩa là du lịch đã trở thành một hoạt động hoàn toàn phổ biến trong xã hội. Thế nhưng, dường như nhiều người vẫn cho rằng lĩnh vực này có thể tự vận hành mà không cần phải được quan tâm nhiều. Đối với nước Pháp, một câu hỏi lớn được đặt ra là liệu trong tương lai chúng ta có một vị bộ trưởng chuyên trách về du lịch hay không, hay lĩnh vực này sẽ tiếp tục được đặt chung với các lĩnh vực khác, ví dụ như văn hóa. Tôi không chắc, nhưng chỉ cần nhìn sang Tây Ban Nha là có thể thấy sự khác biệt. Tây Ban Nha có một bộ trưởng phụ trách du lịch và có một chính sách, cũng như chiến lược rất rõ ràng, rất quyết liệt đối với lĩnh vực này. Trong khi đó, ở Pháp, du lịch được thừa nhận là quan trọng, nhưng không phải lúc nào cũng nằm trong nhóm ưu tiên hàng đầu. RFI : Ông là chủ tịch INNTO France, mạng lưới các các viện và trường đại học tại Pháp chuyên đào tạo và nghiên cứu về du lịch. Theo ông, ngành du lịch Pháp sẽ có diện mạo như thế nào trong những năm tới ? Jean-René Morice : Theo tôi, du lịch tại Pháp sẽ tiếp tục tăng trưởng. Ở quy mô toàn cầu, đặc biệt kể từ sau đại dịch Covid-19, có thể thấy nhu cầu dành thời gian cho nghỉ ngơi và du lịch ngày càng lớn. Quan sát thế hệ sinh viên hiện nay, chúng tôi cũng nhận thấy mối liên hệ giữa họ với công việc đã khác trước. Họ không còn nhìn nhận cuộc sống giống các thế hệ đi trước. Nhiều người lựa chọn những năm "gap year", dành thời gian để trải nghiệm, khám phá nhiều nơi hơn. Có thể thấy việc đi nghỉ đang dần trở thành một nhu cầu gần như không thể thiếu. Điều này khác hẳn cách đây 20 hay 30 năm, khi nhiều người chỉ đi nghỉ nếu điều kiện cho phép. Tất nhiên, không phải ai cũng có đủ khả năng tài chính để đi du lịch, nhưng xu hướng du lịch ngày càng được trông thấy rõ, kể cả với những chuyến đi rất ngắn. Du lịch ngày nay cũng không còn vận hành theo mô hình cũ, khi người Pháp chỉ chia thành những người đi nghỉ vào tháng Bảy và những người đi nghỉ vào tháng Tám. Cách đó đã thuộc về quá khứ. Các kỳ nghỉ hiện được chia nhỏ trong suốt cả năm, từ những chuyến đi ngắn đến các kỳ nghỉ dài hơn. Việc di chuyển thì có thể bằng máy bay hoặc bằng những phương tiện khác. Dù dưới hình thức nào, du lịch vẫn sẽ tiếp tục là một phần của cuộc sống. Sau đại dịch Covid-19, từng có ý kiến cho rằng du lịch sẽ chấm dứt, mọi người sẽ không còn đi lại xa hay bằng máy bay nữa. Nhưng thực tế cho thấy điều đó đã không xảy ra. Theo tôi, đây là một tín hiệu tích cực. Tôi không cổ vũ việc đi máy bay bằng mọi giá, nhưng việc con người tiếp tục di chuyển là điều đáng mừng, vì đó cũng là cơ hội để gặp gỡ, khám phá và hiểu biết lẫn nhau ở quy mô toàn cầu, thay vì khép mình trong không gian riêng. Xu hướng này sẽ còn tiếp tục trên toàn thế giới. Chúng ta mới chỉ ở giai đoạn đầu. Hiện nay người ta vẫn còn ít nhắc đến Ấn Độ, cho đến nay về châu Á, sự chú ý tập trung đặc biệt là Trung Quốc, với sự gia tăng nhanh chóng của tầng lớp những người dân bắt đầu đi du lịch. Dù Trung Quốc hiện cũng đang khuyến khích người dân nghỉ dưỡng trong nước, nhằm giữ khách ở lại trong nước nhiều hơn, thì nhìn chung, sự phát triển của du lịch vẫn là một xu thế toàn cầu và sẽ còn tiếp tục trong những năm tới. Đây không phải là chuyện đoán mò tương lai. Những xu hướng này đã thể hiện rất rõ qua sự thay đổi của xã hội. Dĩ nhiên, vẫn luôn có những yếu tố có thể làm chậm đà phát triển, như xung đột, khủng hoảng hay căng thẳng quốc tế. Đại dịch Covid-19 là một ví dụ. Nhưng điều khiến nhiều người ngạc nhiên là ngành du lịch đã phục hồi rất nhanh. Chúng tôi đã gặp gỡ nhiều chuyên gia và doanh nghiệp trong khuôn khổ sự kiện Printemps du tourisme - Mùa xuân của ngành du lịch (một chương trình xúc tiến du lịch), được tổ chức tại thành phố Angers, thuộc Anjou. Khi trao đổi với họ về vấn đề tuyển dụng, hầu hết đều cho biết tình hình hiện nay đã cải thiện đáng kể so với 2 năm trước. Điều đó cho thấy ngành du lịch đang thực sự hồi phục. Ngay tại các trường đại học cũng vậy. Trong các chương trình cử nhân và thạc sĩ mà chúng tôi phụ trách, số lượng hồ sơ của các bạn trẻ muốn theo học để làm việc trong ngành du lịch hiện là rất lớn. RFI : Tại Pháp, có những chính sách nhằm phát triển du lịch ở những địa phương ít được biết đến hơn so với các điểm du lịch nổi tiếng không ? Jean-René Morice : Có. Và hiện nay, đây cũng chính vấn đề đang được quan tâm. Chúng tôi đã có dịp làm việc với Anjou-Tourisme (tổ chức xúc tiến và phát triển du lịch của vùng Anjou, chủ yếu tương ứng với tỉnh Maine-et-Loire hiện nay), và ông Philippe Chalopin, chủ tịch Anjou-Tourisme - thuộc Hội đồng tỉnh Anjou. Đây là một cuộc gặp nhằm trao đổi về những công việc đang được triển khai, đặc biệt là sự phối hợp giữa trường đại học và các chủ thể tại địa phương. Cụ thể, Anjou-Tourisme là cơ quan phụ trách phát triển du lịch của địa phương. Hiện nay, đơn vị này có hơn 20 nhân viên làm việc ở cấp vùng để hỗ trợ các doanh nghiệp, những người làm du lịch trong việc xây dựng sản phẩm du lịch và chuyên nghiệp hóa hoạt động của mình. Ở quy mô thành phố, chẳng hạn như Angers, nơi chúng tôi đang sống, cũng có Destination Angers, một tổ chức bao gồm cơ quan xúc tiến du lịch, trung tâm hội nghị và khu triển lãm. Có thể thấy rằng ở cấp địa phương, dù là ở cấp vùng - với các cơ quan du lịch cấp vùng (trước đây gọi là các ủy ban du lịch vùng), hay ở cấp tỉnh, hoặc các văn phòng du lịch tại các thành phố, thị trấn, thì đều tồn tại một mạng lưới các tổ chức phối hợp với Atout France (Cơ quan Phát triển Du lịch của Pháp, có nhiệm vụ nâng cao sức hấp dẫn và quảng bá điểm đến Pháp đối với thị trường quốc tế). Mục tiêu không chỉ là quảng bá điểm đến nước Pháp nói chung, mà còn tiếp tục nâng cao chất lượng, phát triển mạnh hơn các địa phương, giúp những vùng ít được biết đến cũng có thể phát huy tiềm năng du lịch. Ngày nay, ngay cả những địa phương nhỏ cũng đang tham gia vào quá trình này. Ví dụ tỉnh Mayenne, gần Angers, địa phương này cũng đang quảng bá hình ảnh của mình, nhưng không hẳn là nhằm thu hút thật nhiều du khách phương xa, du khách quốc tế. Thay vào đó, họ hướng đến một hình thức du lịch gần, du lịch trải nghiệm tại chỗ, nhằm thu hút người dân từ các tỉnh lân cận đến tham quan hoặc lưu trú. Bởi vì đôi khi, như các nhà làm du lịch địa phương vẫn nói, những điều bất ngờ và thú vị lại nằm ngay gần chúng ta : có thể ở ngay góc phố, trong một ngôi làng gần đó, hay giữa một khu rừng ngay bên cạnh. Ở Pháp, đặc biệt kể từ quá trình phân quyền vào những năm 1980, với đạo luật phân cấp đầu tiên được ban hành năm 1982, có thể thấy hoạt động phát triển du lịch được thực hiện rất mạnh mẽ ở cấp địa phương. Đây có lẽ cũng là một trong những nét đặc trưng của mô hình Pháp : chính sách du lịch được triển khai theo hướng rất phân quyền. Nói cách khác, chính các địa phương là những nơi chủ động nắm bắt các hoạt động du lịch và xây dựng, phát triển điểm đến của mình. Tuy nhiên, hiện nay mô hình này cũng đang đối mặt với một điểm yếu. Các địa phương gặp khó khăn về tài chính, về nguồn lực, và phải đưa ra những lựa chọn trong bối cảnh ngân sách hạn chế. Một số nơi có thể sẽ phải cân nhắc việc duy trì hay không duy trì những cơ quan, đơn vị vốn đang đảm nhiệm việc phát triển du lịch trên địa bàn. Đây là một vấn đề cần được theo dõi. Bởi mô hình phát triển du lịch của Pháp đã được xây dựng từ lâu, thậm chí từ trước những năm 1980, với khái niệm "vùng lãnh thổ" và mong muốn phát triển du lịch dựa trên những hoạt động, tập quán của khu vực nông thôn. Chẳng hạn, nhiều sáng kiến đã được triển khai tại những nơi vốn không phải là điểm du lịch truyền thống, như lĩnh vực nông nghiệp. Có thể kể đến các hoạt động với hệ thống Gîtes de France từ những năm 1950, hay sự phát triển của nhiều chuỗi cơ sở lưu trú tại các vùng nông thôn. Điều đó cho thấy phát triển du lịch là một quá trình lâu dài. RFI Tiếng Việt chân thành cảm ơn ông Jean-René Morice, đại học Angers, chủ tịch INNTO France, mạng lưới các viện và trường đại học tại Pháp chuyên đào tạo và nghiên cứu về du lịch !
