Neandertalczycy - krewniacy z epoki lodowcowej

[Reklama] Cały audiobook dostępny na sklep.mrocznewieki.plPowyższy rozdział to jedynie 20 minut z ponad 10-godzinnego audiobooka. Można także nabyć wersję papierową w twardej oprawie. W przygotowaniu e-book.fot. Michał Kuźniar, Guise i Ayose, królowie Fuerteventury, styczeń 2025

Żyjemy w złotych czasach archeologii prehistorycznej, więc nie spodziewam się, że to koniec odkryć na tym, wydawałoby się, dobrze już poznanym stanowisku. Ostatnie dekady, a nawet lata, przyniosły nam już parę rewolucji w sposobie jaki postrzegamy naszych najdawniejszych przodków i nic nie zapowiada aby ten postęp wiedzy miał wkrótce zwolnić, raczej przyspieszy. Drzewo genealogiczne homininów, już bardzo rozgałęzione i pogmatwane jeszcze mocno się skomplikuje a nasza wiedza o chociażby neandertalczykach również ulegnie zmianom na przestrzeni lat. Pozwoli nam to lepiej poznać naszych dawnych krewniaków.Wesprzyj mnie na:https://patronite.pl/mrocznewiekihttps://buycoffee.to/mrocznewiekihttps://suppi.pl/mrocznewiekiMroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.Okładka: Neanderthal Flintworkers (1920), Charles R. Knight, domena publicznaOpracowania:Dunbar R., Człowiek. Biografia, Copernicus Center Press, Kraków 2016.Morse A. M., Papagianni D., Neandertalczyk. Odkryty na nowo. Współczesna nauka pisze nową historię neandertalczyków, Prószyński i S-ka, Warszawa 2022.Sykes R. W., Krewniacy. Życie, miłość, śmierć i sztuka neandertalczyków, Prószyński i S-ka, Warszawa 2021.Artykuły:Frayer, D., Radovčić J., Radovčić D. (2020). Krapina and the Case for Neandertal Symbolic Behavior. Current Anthropology. 61. 10.1086/712088. Harvati, K., Röding, C., Bosman, A.M. et al. Apidima Cave fossils provide earliest evidence of Homo sapiens in Eurasia. Nature 571, 500–504 (2019). https://doi.org/10.1038/s41586-019-1376-zLalueza-Fox C, Rosas A, Estalrrich A, Gigli E, Campos PF, García-Tabernero A, García-Vargas S, Sánchez-Quinto F, Ramírez O, Civit S, Bastir M, Huguet R, Santamaría D, Gilbert MT, Willerslev E, de la Rasilla M., Genetic evidence for patrilocal mating behavior among Neandertal groups. Proc Natl Acad Sci U S A. 2011 Jan 4;108(1):250-3. doi: 10.1073/pnas.1011553108. Epub 2010 Dec 20. PMID: 21173265; PMCID: PMC3017130.Pomeroy, E., Bennett, P., Hunt, C., Reynolds, T., Farr, L., Frouin, M., Holman, J., Lane, R., French, C.; Barker, G. (2020). New Neanderthal remains associated with the flower burial at Shanidar Cave. https://doi.org/10.17863/CAM.43209Rosas A., Martínez-Maza C., Bastir M., García-Tabernero A., Lalueza-Fox C., Huguet R., Ortiz J.E., Julià R., Soler V., de Torres T., Martínez E., Cañaveras J.C., Sánchez-Moral S., Cuezva S., Lario J., Santamaría D., de la Rasilla M., & Fortea J., Paleobiology and comparative morphology of a late Neandertal sample from El Sidrón, Asturias, Spain, Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 103 (51) 19266-19271, https://doi.org/10.1073/pnas.0609662104 (2006).

Wesprzyj mnie na:https://patronite.pl/mrocznewiekihttps://buycoffee.to/mrocznewiekihttps://suppi.pl/mrocznewiekiW 1982 roku podczas mozolnych wykopalisk natrafiono na pozostałości dołu wypełnionego skamieniałymi szczątkami zwierząt. Na miejscu pojawili się specjaliści od archeozoologii, którzy prędko ocenili, że kości nie należały do zwierząt średniowiecznych. W końcu nic nie wskazywało aby nosorożce, tygrysy szablozębne, żyrafy czy strusie stanowiły element fauny średniowiecznego Kaukazu. Jelenie i chomiki już prędzej. Szczątki paleofauny zaczęto wkrótce wydobywać na powierzchnię, co jakiś czas znajdując przy nich odłamki skalne wyglądające niczym proste pięściaki, wykonywane w technice znanej jako olduwajska.Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.Obraz: "Neandertalczycy w śniegu", Charles R. Knight, 1911Opracowania:Dunbar R., Człowiek. Biografia, Copernicus Center Press, Kraków 2016.Morse A.M., Papagianni D., Neandertalczyk. Odkryty na nowo. Współczesna nauka pisze nową historię neandertalczyków, Prószyński i S-ka, Warszawa 2022.Artykuły:Curran, S.C., Drăgușin, V., Pobiner, B. et al. Hominin presence in Eurasia by at least 1.95 million years ago. Nat Commun 16, 836 (2025). https://doi.org/10.1038/s41467-025-56154-9Di Vincenzo, F. and Manzi, G. 2023. Homo heidelbergensis as the Middle Pleistocene common ancestor of Denisovans, Neanderthals and modern humans. Journal of Mediterranean Earth Sciences. 15, (Jul. 2023). DOI:https://doi.org/10.13133/2280-6148/18074.Dirk Leder et al.,: The wooden artifacts from Schöningen’s Spear Horizon and their place in human evolution. PNAS 121 (15), 2024, pp. e2320484121 (fig. 1), doi:10.1073/pnas.2320484121Ferring R, et al., Earliest human occupations at Dmanisi (Georgian Caucasus) dated to 1.85-1.78 Ma. Proc Natl Acad Sci U S A. 2011 Jun 28;108(26):10432-6. doi: 10.1073/pnas.1106638108. Epub 2011 Jun 6. PMID: 21646521; PMCID: PMC3127884.Garba, R., Usyk, V., Ylä-Mella, L. et al. East-to-west human dispersal into Europe 1.4 million years ago. Nature 627, 805–810 (2024). https://doi.org/10.1038/s41586-024-07151-3Huguet, R., Rodríguez-Álvarez, X.P., Martinón-Torres, M. et al. The earliest human face of Western Europe. Nature 640, 707–713 (2025). https://doi.org/10.1038/s41586-025-08681-0Kot, M., Berto, C., Krajcarz, M.T. et al. Frontiers of the Lower Palaeolithic expansion in Europe: Tunel Wielki Cave (Poland). Sci Rep 12, 16355 (2022). https://doi.org/10.1038/s41598-022-20582-0Manzi G. Before the Emergence of Homo sapiens: Overview on the Early-to-Middle Pleistocene Fossil Record (with a Proposal about Homo heidelbergensis at the subspecific level). Int J Evol Biol. 2011;2011:582678. doi: 10.4061/2011/582678. Epub 2011 May 4. PMID: 21716742; PMCID: PMC3119516.Mounier, Aurélien & Caparrós, Miguel. (2015). The phylogenetic status of Homo heidelbergensis – a cladistic study of Middle Pleistocene hominins. Bulletins et Mémoires de la Société d anthropologie de Paris. 27. 10.1007/s13219-015-0127-4. Nery V, Neves W, Valota L, Hubbe M (2025) Testing the taxonomy of Dmanisi hominin fossils through dental crown area. PLOS ONE 20(12): e0336484. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0336484Wangjie Hu et al., Genomic inference of a severe human bottleneck during the Early to Middle Pleistocene transition.Science 381,979-984(2023).DOI:10.1126/science.abq7487Welker F. et al., The dental proteome of Homo antecessor. Nature. 2020 Apr;580(7802):235-238. doi: 10.1038/s41586-020-2153-8. Epub 2020 Apr 1. Erratum in: Nature. 2020 Aug;584(7820):E19. doi: 10.1038/s41586-020-2580-6. PMID: 32269345; PMCID: PMC7582224.Wood B. Did early Homo migrate "out of" or "in to" Africa? Proc Natl Acad Sci U S A. 2011 Jun 28;108(26):10375-6. doi: 10.1073/pnas.1107724108. Epub 2011 Jun 15. PMID: 21677194; PMCID: PMC3127876.

Wesprzyj mnie na:https://patronite.pl/mrocznewiekihttps://buycoffee.to/mrocznewiekihttps://suppi.pl/mrocznewiekiSłowianie w czasach przedpaństwowych rządzili się za pomocą wieców, w których udział brali zdolni do noszenia broni mężczyźni-wojownicy. Była to więc demokracja wojenna, tożsama tej z jaką spotkał się tysiąc lat wcześniej Cezar w Germanii. Elity i starszyzna plemienna kierowała takimi wiecami za pomocą autorytetu, elokwencji i charyzmy. Władza obieralnych wodzów była bardzo chwiejna o czym wspominał jeszcze Prokopiusz z Cezarei, wedle którego Słowianie we krwi mieli skłonność do anarchii i zabijania swoich wodzów pod byle pretekstem.Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.Źródła:Gall Anonim, Kronika Polska, tłum. Z. Komarnicki, Armoryka, Sandomierz 2018.Konstantyn Porfirogeneta, O zarządzaniu cesarstwem, tłum. A. Paroń, ISKŚiO UWr IAE PAN, Wrocław-Warszawa 2024.Nestor, Powieść minionych lat, tłum. A. Bielowski, Armoryka. Sandomierz 2018.Słowiańszczyzna starożytna i wczesnośredniowieczna, red. G. Labuda, Sorus, Poznań 1999.Thietmar z Merseburga, Kronika Thietmara, przeł. M. Z. Jedlicki, Universitas, Kraków 2012.Opracowania:Brückner A., Słownik etymologiczny języka polskiego, Wiedza Powszechna, Warszawa 1970.Buczek K., Ziemie polskie przed tysiącem lat, PAN, Kraków 1967.Buko A., Świt państwa polskiego, IAiEPAN, Warszawa 2021.Modzelewski K., Barbarzyńska Europa, Iskry, Warszawa 2004.Modzelewski K., Chłopi w monarchii wczesnopiastowskiej, Ossolineum, Wrocław 1987.

Wesprzyj mnie na:https://patronite.pl/mrocznewiekihttps://buycoffee.to/mrocznewiekihttps://suppi.pl/mrocznewiekiOkoło 1000 roku n.e. państwo, które zapisze się w historii Europy jako Polonia, albo Polska, zamieszkiwało około miliona ludzi. Jest to naturalnie jedynie bardzo przybliżona estymacja, metodologię stojącą za jej narodzinami omówiłem w jednym z poprzednich odcinków opowiadającym o florze i faunie dawnych ziem polskich. Milion poddanych żyło sobie w domenach Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Kim byli ci ludzie? Czym się na co dzień zajmowali? Jakie zwierzęta trzymali w domach? Co jedli?Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.Okładka: Jan Matejko, domena publicznaŹródła:Słowiańszczyzna starożytna i wczesnośredniowieczna, red. G. Labuda, Sorus, Poznań 1999.Opracowania:Brückner A., Słownik etymologiczny języka polskiego, Wiedza Powszechna, Warszawa 1970.Buczek K., Ziemie polskie przed tysiącem lat, PAN, Kraków 1967.Buko A., Świt państwa polskiego, IAiEPAN, Warszawa 2021.Modzelewski K., Chłopi w monarchii wczesnopiastowskiej, Ossolineum, Wrocław 1987.Rymut K., Nazwiska Polaków, Ossolineum, Wrocław 1991.Rymut K., Nazwy miast Polski, Ossolineum, Wrocław 1987.Artykuły:Kowalski, Mariusz. (2021). Nazwiska Głuchoniemców z okolic Łańcuta. 10.13140/RG.2.2.25740.85122.Lityńska-Zając M., Nalepka D., Średniowieczny świat roślin i pożywienie w świetle źródeł paleobotanicznych, w: Źródła historyczne wydobywane z ziemi, red. S. Suchodolski, Chromcon, Wrocław 2008.Makowiecki D., Użytkowanie mięsa i konsumpcja mięsa w średniowieczu w świetle badań archeozoologicznych. Wybrane zagadnienia, w: Źródła historyczne… op. cit.Piątkowska-Małecka, J. (2024). Zwierzęta w życiu mieszkańców wczesnośredniowiecznego grodu na Zawodziu w Kaliszu w świetle dawnych i aktualnych wyników badań archeozoologicznych. Archeologia Polski, 68. https://doi.org/10.23858/APol68.2023.009

Wesprzyj mnie na:https://patronite.pl/mrocznewiekihttps://buycoffee.to/mrocznewiekihttps://suppi.pl/mrocznewiekiAteńskie marzenia o hegemonii odchodziły w przeszłość. Razem z potęgą miasta bogini Ateny w niepamięć odchodziła również potęga Hellady, dotkliwie zdewastowanej przez trzy dekady wyniszczającego konfliktu, który zdaniem niektórych historyków mógł pochłonąć nawet ponad 10% populacji ówczesnej Hellady. Pokój zawarty w 404 roku p.n.e. na gruzach ateńskich Długów Murów miał przynieść Hellenom jedynie przejściowe wytchnienie. Sparta nie będzie bowiem w stanie utrzymać hegemonii zbyt długo a inne miasta-państwa, zwłaszcza Teby i Ateny, także nie będą już w stanie zastąpić jej miejsca. Kolejne cztery dekady niemal nieprzerwanych wojen będą długą uwerturą przed wkroczeniem na scenę Macedonii Filipa i Aleksandra.Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.Okładka: Lizander dogląda burzenia Długich Murów, XIX-wieczna litografia, domena publicznaŹródła:Diodor Sycylijski, O Peryklesie i wojnie peloponeskiej, przeł. A. Skucińska, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2022.Ksenofont, Historia grecka, przeł. W. Klinger, Ossolineum, Wrocław 1968.Plutarch, Cztery Żywoty. Lizander,przeł. M. Brożek, Czytelnik, Warszawa 2003.Tukidydes, Wojna peloponeska, przeł. K. Kumaniecki, Czytelnik, Warszawa 1988.Opracowania:Hammond N., Dzieje Grecji, PIW, Warszawa 1977.Kulesza R., Wojna peloponeska, Wydawnictwo Attyka, Warszawa 2006.Lendon J.E., Soldiers and Ghosts, Yale University Press 2006.

Wesprzyj mnie na:⁠https://patronite.pl/mrocznewieki⁠⁠https://buycoffee.to/mrocznewieki⁠⁠https://suppi.pl/mrocznewiekiSparta i Ateny, ci dwaj zmęczeni zapaśnicy, po dekadzie niemal nieustannej wojny w końcu zrobili sobie przerwę. W 421 roku p.n.e. zabrzmiał gong wyznaczający koniec pierwszej rundy pojedynku. Układ zwany Pokojem Nikiasza, od imienia zasłużonego ateńskiego stratega, miał trwać pół wieku. Zawarte w nim ustalenia były wielce obiecujące. Przeciwnicy mieli zwrócić sobie wszystkie miasta zdobyte przemocą, z wyłączeniem tych, które skapitulowały dobrowolnie na mocy układów.Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.Okładka: Źródła:Diodor Sycylijski, O Peryklesie i wojnie peloponeskiej, przeł. A. Skucińska, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2022.Tukidydes, Wojna peloponeska, przeł. K. Kumaniecki, Czytelnik, Warszawa 1988.Opracowania:Beaton R., Grecy - historia globalna, PORT, Warszawa 2025.Hammond N., Dzieje Grecji, PIW, Warszawa 1977.Kulesza R., Wojna peloponeska, Wydawnictwo Attyka, Warszawa 2006.Lendon J.E., Soldiers and Ghosts, Yale University Press 2006.

Wesprzyj mnie na:https://patronite.pl/mrocznewiekihttps://buycoffee.to/mrocznewiekihttps://suppi.pl/mrocznewiekiWojna peloponeska prędko przerodziła się w konflikt gdzie obie strony niespecjalnie przejmowały się jakimikolwiek konwenansami. Starcie Aten i Sparty przeradzało się w wojnę totalną naznaczoną masowymi deportacjami, zniewalaniem całych populacji, eksterminacją wyjątkowo opornych obrońców a czasem nawet dyplomatów.Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.Okładka: Metropolitan Museum of Art Open Content ProgramŹródła:Diodor Sycylijski, O Peryklesie i wojnie peloponeskiej, przeł. A. Skucińska, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2022.Tukidydes, Wojna peloponeska, przeł. K. Kumaniecki, Czytelnik, Warszawa 1988.Opracowania:Beaton R., Grecy - historia globalna, PORT, Warszawa 2025.Hammond N., Dzieje Grecji, PIW, Warszawa 1977.Kulesza R., Wojna peloponeska, Wydawnictwo Attyka, Warszawa 2006.Lendon J.E., Soldiers and Ghosts, Yale University Press 2006.

[REKLAMA] Książkę "Grecy - historia globalna" znajdziesz tutaj: https://wydawnictwoport.pl/ksiazki/grecy/Wesprzyj mnie na:https://patronite.pl/mrocznewiekihttps://buycoffee.to/mrocznewiekihttps://suppi.pl/mrocznewiekiW 432 roku p.n.e. lokalna wojna szalała na Półwyspie Chalcydyckim gdzie ateńska ekspedycja ze zmiennym szczęściem zmagała się z wojskami Potidai wspomaganymi przez Macedończyków, Chalkidycyjczyków i ochotników z Koryntu. Konflikt szybko przybierał na sile i rozlewał się na sąsiednie krainy. Zmaganiom pod Potidają przyglądali się już nie tylko jej sąsiedzi, ale także mieszkańcy Peloponezu, Tesalii i Tracji. Oblężenie przyciągało także uwagę perskich satrapów z Azji Mniejszej, ciągle oceniających szanse na osłabienie Aten i ich symmachii stojącej tuż pod drzwiami ich satrapii. Coraz więcej obserwatorów zdawało sobie sprawę, że ta nieznośnie napięta sytuacja musi w końcu przerodzić się w znacznie większą wojnę, która być może obejmie całą Helladę. Ateńska ekspansja budziła coraz większy niepokój i oburzenie w Lacedemonie. Wielkimi krokami zbliżała się wojna jakiej helleński świat jeszcze nie widział. Wojna inna niż wszystkie do tej pory, jak pisał Tukidydes, wojnę która będzie największym z dotychczasowych nieszczęść jakie spotkały do tej pory Helladę. Przy wielkiej wojnie peloponeskiej nawet dawne zmagania z Persami miały być wspominane jako konflikt stosunkowo mało wyniszczający.Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.Okładka: Pomnik Leonidasa w Sparcie, fot. Michał Kuźniar.Źródła:Diodor Sycylijski, O Peryklesie i wojnie peloponeskiej, przeł. A. Skucińska, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2022.Tukidydes, Wojna peloponeska, przeł. K. Kumaniecki, Czytelnik, Warszawa 1988.Opracowania:Beaton R., Grecy - historia globalna, PORT, Warszawa 2025.Hammond N., Dzieje Grecji, PIW, Warszawa 1977.Kulesza R., Wojna peloponeska, Wydawnictwo Attyka, Warszawa 2006.

Wesprzyj mnie na:⁠https://patronite.pl/mrocznewieki⁠⁠https://buycoffee.to/mrocznewieki⁠⁠https://suppi.pl/mrocznewiekiRepublika Rzymska była organizmem drapieżnym, ekspansywnym i chaotycznym. Jej rozciągniętą na pięć stuleci egzystencję targały liczne konflikty tak wewnętrzne jak zewnętrzne. Wojny z Galami, Etruskami, Macedończykami czy Kartaginą jedynie na krótko jednoczyły we wspólnym celu Rzymian. Zaraz po pokonaniu kolejnego z długiej litanii przeciwników potomkowie Romulusa wracali do własnego piekiełka, gdzie mogli z pełnym zaangażowaniem oddać się bratobójczej walce z przeciwnikami politycznymi.Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.Okładka: Hermann Vogel, domena publiczna