Rozmawiamy

How did a neo-Nazi terrorist group emerge in a country that had spent decades confronting its Nazi past? And how did the National Socialist Underground (NSU) remain undetected for 13 years while killing and attacking people with migrant backgrounds?In this episode of *Rozmawiamy*, Przemysław Witkowski speaks with American journalist Jacob Kushner, author of *Look Away*, published in Poland as *Biały terror* by Wydawnictwo Czarne. Kushner traces the radicalisation of the three core members, the far-right networks that supported them, and the NSU’s murders and bombings. They discuss how investigators focused on the victims’ families instead of looking for neo-Nazi perpetrators, and how the protection of intelligence sources and institutional failures hindered the investigation.The conversation also looks at what the NSU case can teach Poland: how authorities should respond to ideologically motivated violence, and why societies often struggle to recognise the threat within their own communities.**Guest:** Jacob Kushner, journalist and author of *Look Away* **Host:** Przemysław WitkowskiFollowThe Narutowicz Institute:🌐 Website: https://instytutnarutowicza.pl▶️ YouTube: / @instytutnarutowicza 📘 Facebook: / instytut.narutowicza 📷 Instagram: / instytutnarutowicza 🎵 TikTok: / instytutnarutowicza 💼 LinkedIn: / instytut-my%c5%9bli-politycznej-im-gabriel... ✍️ Substack: https://substack.com/@instytutnarutow...Podcasts:🎙️ Spotify: https://open.spotify.com/show/1K1x22W...🎧 Apple Podcasts (Rozmawiamy): https://podcasts.apple.com/at/podcast...Stay in the loop:📬 Newsletter: https://dashboard.mailerlite.com/form...🛒 Shop: https://instytutnarutowicza.pl/sklep/Rozmawiamy is a series of conversations from The Narutowicz Institute, featuring scholars on the ideas and politics that shape our world.

Why do fewer and fewer people believe democracy works? Dr hab. Michał Kozłowski talks with Prof. Eva Illouz, one of the world’s most influential sociologists and author of Why Love Hurts, Cold Intimacies, and The End of Love.Illouz traces the crisis of democracy to three sources: the collapse of the meritocratic promise, a state that cannot act, and the rise of a consumer citizen who struggles to commit to institutions. We discuss how social media rewards hatred, what identity politics gets right and wrong, and why birth rates keep falling. In the final part, Illouz speaks about antisemitism and anti-Zionism, a difficult subject for the left she belongs to.Rozmawiamy is a conversation series from the Narutowicz Institute.Follow The Narutowicz Institute:🌐 Website: https://instytutnarutowicza.pl▶️ YouTube: https://www.youtube.com/@InstytutNarutowicza/📘 Facebook: https://www.facebook.com/instytut.narutowicza/📷 Instagram: https://www.instagram.com/instytutnarutowicza/🎵 TikTok: https://www.tiktok.com/@instytutnarutowicza/💼 LinkedIn: https://pl.linkedin.com/company/instytut-my%C5%9Bli-politycznej-im-gabriela-narutowicza✍️ Substack: https://substack.com/@instytutnarutowiczaPodcasts:🎙️ Spotify: https://open.spotify.com/show/1K1x22WqMR4rJretvLKDQW/🎧 Apple Podcasts (Rozmawiamy): https://podcasts.apple.com/at/podcast/rozmawiamy/id1826968513Stay in the loop:📬 Newsletter: https://dashboard.mailerlite.com/forms/1408781/156724631117497902/share🛒 Shop: https://instytutnarutowicza.pl/sklep/

Siedemdziesiąt lat temu, jesienią 1956 roku, rozstrzygało się, ile Polska może sobie wywalczyć wewnątrz bloku radzieckiego. Nie niepodległość — na to nikt wtedy nie liczył — ale autonomię: prawo do tego, by o składzie własnego kierownictwa decydowała Warszawa, a nie Moskwa. Gościem Roberta Walenciaka — dziennikarza i historyka, autora książki „Polska Ludowa. Rozmowy z Karolem Modzelewskim i Andrzejem Werblanem” — jest prof. Andrzej Werblan, ostatni żyjący uczestnik Kongresu Zjednoczeniowego PPR i PPS, szef Wydziału Propagandy i Prasy KC w 1956 roku — a przez kolejne dekady szara eminencja Polski Ludowej, obecna przy każdym pierwszym sekretarzu. To on napisał i odczytał komunikat po VIII Plenum, które wybrało Gomułkę. Podcast „Rozmawiamy” to cykl Instytutu Myśli Politycznej im. Gabriela Narutowicza. Rozmawiamy z badaczami i świadkami o tym, skąd wzięła się dzisiejsza Polska.#Październik56 #PRL #Werblan #Gomułka #HistoriaPolski #InstytutNarutowicza

Czy ezoteryka naprawdę porusza wielką polityką — czy tylko jej towarzyszy? Tematem nowego odcinka "Rozmawiamy" są okultystyczne i ezoteryczne zaplecza ideologii: od loży Thule i „newage'owych kazań" Heinricha Himmlera, przez wyprawy Ahnenerbe, po Aleksandra Dugina, transhumanizm miliarderów i teorię o adrenochromie.Przemysław Witkowski, zastępca dyrektora Instytutu Narutowicza, rozmawia z Cezarym Michalskim przy okazji książki Nicholasa Goodricka-Clarke'a „Czarne słońce. Kulty aryjskie, ezoteryczny nazizm i polityka tożsamości", wydanej przez Instytut Narutowicza. Punktem wyjścia jest początek lat 90. i „bruLion" jako przemytnik zachodnich nurtów do Polski — to wtedy Michalski, pod pseudonimem Marek Tabor, wydał „Ezoteryczne źródła nazizmu". W rozmowie wraca spór o to, czy nazizm był przedłużeniem chrześcijaństwa, czy jego neopogańskim przeciwieństwem, pogarda Hitlera dla „panów w rogatych hełmach", fascynacje Himmlera.Druga część rozmowy dotyczy współczesności: relacji Dugina i Putina jako powtórki układu między ezoterykami a twardą władzą, odrodzenia mitu aryjskiego na fali emocji antymigranckich.Gościem jest: Cezary Michalski — pisarz, eseista i publicysta, rocznik 1963. Studiował polonistykę na Uniwersytecie Jagiellońskim i slawistykę w Paryżu, gdzie był sekretarzem Józefa Czapskiego. Redaktor „bruLionu" i „Debaty", publikował też we „Frondzie", „Arcanach" i „Tygodniku Literackim". Zastępca redaktora naczelnego „Dziennika Polska–Europa–Świat", był związany z „Krytyką Polityczną". Autor m.in. „Ezoterycznych źródeł nazizmu" (1993), „Siły odpychania" (2002), „Jeziora radykałów" (2004) i „Gorszych światów" (2006).Nicholas Goodrick-Clarke (1953–2012) był brytyjskim historykiem i profesorem Uniwersytetu w Exeter, autorem kilku prac naukowych o historii okultyzmu w nazizmie i o ezoteryzmie zachodnim, w tym wydanych po polsku „Okultystycznych korzeni nazizmu".Książka dostępna w naszym sklepie: https://instytutnarutowicza.pl/produkt/czarne-slonce/

Skąd wzięło się słowo „Ukropolin" i dlaczego opowieść, którą streszcza, ma ponad sto lat i rosyjski rodowód? Tematem odcinka jest teoria spiskowa mówiąca, że współpraca Polski z Ukrainą to plan wymiany ludności, za którym stoją Żydzi — i jej droga z zakamarków internetu do języka polskiej polityki.Marek Głuziński rozmawia z dr Katarzyną Kwiatkowską-Moskalewicz o jej raporcie „Kto straszy »Ukropolin«?", wydanym przez Instytut Narutowicza, oraz z dr Oleną Babakową o tym, jak te same narracje działały wcześniej w Ukrainie. W rozmowie wracają mit Chazarów i jego kolejne wcielenia, „żydobanderowcy" przejęci przez tych, przeciw którym słowo wymyślono, „Protokoły mędrców Syjonu" jako fałszywka carskiej policji politycznej, a także „Ukropolin light", czyli opowieść o zdradzie elit, którą gościnie uważają za groźniejszą niż wersja radykalna — i pytanie, czy polityka Grzegorza Brauna jest przekonaniem, czy serialem.Gościniami są:dr Katarzyna Kwiatkowska-Moskalewicz — historyczka i reporterka specjalizująca się w problematyce Europy Wschodniej, pracuje w Instytucie Myśli Politycznej im. Gabriela Narutowicza oraz w Instytucie Studiów Politycznych PAN. Stypendystka Uniwersytetu w Heidelbergu i Uniwersytetu Stanforda, laureatka grantu Narodowego Centrum Nauki oraz nagrody „Pióro Nadziei" Amnesty International. Autorka książek „Zabić smoka. Ukraińskie rewolucje" i „Stygmat. Helena Wolińska i Włodzimierz Brus".dr Olena Babakova — dziennikarka i badaczka migracji w krajach Europy Środkowo-Wschodniej. Ukończyła studia na Kijowskim Uniwersytecie Narodowym im. Tarasa Szewczenki, doktorat o elitach ukraińskich w I Rzeczypospolitej obroniła na Uniwersytecie w Białymstoku. Przez pięć lat redaktorka Polskiego Radia dla Zagranicy, gdzie relacjonowała Majdan. Współpracuje z fundacją Nasz Wybór i z ukraińskim serwisem Europejska Prawda. Wraz z Przemysławem Sadurą przygotowała raport „Nie jesteśmy w domu", w którym o relacje z Polakami zapytano samych Ukraińców.Raport do pobrania: https://instytutnarutowicza.pl/publikacje/kto-straszy-ukropolin-analiza-pojeciowa-rosyjskiej-narracji-w-polsce

In this episode, hosts Bartek Buśnowski (University of Warsaw) and Piotr Kuligowski (Tadeusz Manteuffel Institute of History, Polish Academy of Sciences) engage in a wide-ranging discussion with renowned historian Prof. Dipesh Chakrabarty (University of Chicago).Reflecting on 25 years since the publication of his landmark book 'Provincializing Europe', Prof. Chakrabarty traces his intellectual shift from critiquing Western-centric historical models to confronting today's global ecological emergency. He breaks down the "asymmetry of ignorance" in global academia, the tension between universal Enlightenment concepts and their cultural translations, and how personal experiences of migration and loss shaped his methodology.As the conversation turns to the modern planetary polycrisis, Prof. Chakrabarty explores how the subaltern condition has expanded beyond traditional labor to include precariously employed gig workers, undocumented asylum seekers, and the non-human world—such as rivers, ecosystems, and animals. He also shares insights on rising global powers, the limits of technological fearlessness, Russian aggression in Ukraine, and contrasting security viewpoints across Europe.

Jakiej Polski chcieli Polacy w czasie okupacji – i dlaczego niemal wszyscy byli zgodni, że do przedwojennego państwa nie ma powrotu? Tematem odcinka jest szeroki wachlarz koncepcji politycznych wypracowanych przez polskie podziemie oraz rząd na uchodźstwie, od socjalistów po narodowców.Prof. Adam Leszczyński, rozmawia z prof. Andrzejem Friszke o książce prof. Kazimierza Przybysza „Wizje Polski po wojnie 1939–1945. Polityka i idee", wydanej przez Instytut Narutowicza. W rozmowie wraca ocena rządów sanacji, spór o demokrację parlamentarną i propozycje autorytarne środowisk narodowych, stosunek podziemia do mniejszości ukraińskiej i żydowskiej oraz to, dlaczego wczesne programy PPR brzmiały tak umiarkowanie.Gościem jest: prof. Andrzej Friszke – historyk, badacz dziejów PRL i opozycji demokratycznej, autor wielu książek o najnowszej historii Polski.

Maj 1926 roku to nie tylko data w podręcznikach – to trzy dni krwawych walk na ulicach Warszawy, w których zginęło 379 osób, a ponad 900 zostało rannych. W tym odcinku podcastu Rozmawiamy odwracamy perspektywę: zamiast spojrzeć na przewrót majowy oczami zwycięzców, oddajemy głos ofiarom tamtych wydarzeń.Rozmawiamy z prof. Urszulą Glensk z Uniwersytetu Wrocławskiego m.in o tym jak Piłsudski sprawnie wykorzystał prowokację wokół rzekomego ataku na willę w Sulejówku, by rozpocząć pucz przeciwko rządowi Wincentego Witosa, dlaczego przewrót majowy był w istocie krótką, ale krwawą wojną domową. Rozmowa demitologizuje wyidealizowany obraz dwudziestolecia międzywojennego i przypomina, że historia ma zawsze więcej niż jedną perspektywę.Urszula Glensk – profesor w Instytucie Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Wrocławskiego, badaczka literatury dokumentalnej i reportażu, skupiająca się na osobach słabych i wykluczonych. Autorka książki „Historia słabych. Reportaż i życie w Dwudziestoleciu (1918–1939)", nagrodzonej Nagrodą Historyczną „Polityki" (2015). W 2025 roku otrzymała tytuł Książki Reporterskiej Roku w konkursie Grand Press za „Pinezka. Historie z granicy polsko-białoruskiej", reportaż o granicy polsko-białoruskiej.

W kolejnym odcinku cyklu „Rozmawiamy” wracamy do 4 lipca 1946 roku - dnia pogromu kieleckiego, jednego z najtragiczniejszych wydarzeń w powojennej historii Polski.Gościnią odcinka jest prof. dr hab. Joanna Tokarska-Bakir, badaczka przemocy antyżydowskiej, autorka książki „Pod klątwą. Społeczny portret pogromu kieleckiego”. Rozmawiamy o tym, jak mogło dojść do zbrodni na ocalałych z Zagłady: o powojennym antysemityzmie, sporach o mienie, plotce o mordzie rytualnym, roli milicji, bierności elit oraz micie prowokacji, który przez lata przesłaniał pytanie o sprawstwo i odpowiedzialność.To rozmowa o historii, która nie kończy się w 1946 roku - o przemocy, pamięci, wyparciu i niebezpiecznych fantazmatach, które potrafią wracać także współcześnie.Gościni:Prof. dr hab. Joanna Tokarska-Bakir - antropolożka kultury, religioznawczyni i literaturoznawczyni, związana z Instytutem Slawistyki PAN. Zajmuje się m.in. antropologią historyczną, etnografią Zagłady, antropologią przemocy i legendą o krwi. Autorka książek „Legendy o krwi. Antropologia przesądu”, „Okrzyki pogromowe”, „Pod klątwą. Społeczny portret pogromu kieleckiego” oraz „Kocia muzyka. Chóralna historia pogromu krakowskiego”.

W kolejnym odcinku naszego podcastu Adam Leszczyński rozmawia z Karoliną Olejak — dziennikarką i autorką książki „Nienawidzę ich! To Polacy mówią na terapiach. Reportaż z podzielonego kraju”.Rozmowa dotyczy polaryzacji, która przestała być tylko hasłem z debaty publicznej, a coraz częściej niszczy prywatne relacje: przyjaźnie, związki, rodziny i miejsca pracy. Karolina Olejak opowiada o emocjach politycznych, które bywają silniejsze niż realne różnice poglądów, o wzajemnych lękach prawicy i liberałów, o klasowych kompleksach, poczuciu wyższości, potrzebie akceptacji i o tym, dlaczego tak łatwo przypisujemy drugiej stronie najgorsze intencje.To rozmowa o Polsce podzielonej nie tylko przy urnach wyborczych, ale także przy stołach, w szkołach, domach i codziennych rozmowach. O tym, czy z tej spirali wrogości można jeszcze wyjść — i od czego należałoby zacząć.Karolina Olejak — dziennikarka, szefowa newsroomu Polsat News i koordynatorka weekendowego magazynu „Tygodnik Interii”. Prowadzi programy publicystyczne: „Debata polityczna” oraz „Najważniejsze pytania” w Polsat News. Specjalizuje się w tematach społecznych i edukacyjnych. Ekspertka ds. edukacji Centrum Analiz Klubu Jagiellońskiego. Wcześniej pracowała w Instytucie Badawczym NASK, gdzie zajmowała się m.in. projektami związanymi z wykorzystaniem nowych technologii w edukacji.