Prawda czasu i prawda ekranu

"Skrzypek na dachu" powraca na ekrany polskich kin. Czy film realistycznie przedstawia warunki życia Żydów na przełomie XIX i XX wieku? Czy sztetl naprawdę było sielankową wspólnotą, jaką znamy z filmu? Czy car nakazał pogromy Żydów? Czy w Imperium Rosyjskim możliwe były małżeństwa międzyreligijne? Rozmowa prowadzi nas od strefy osiedlenia i genezy pogromów, przez kierunki masowej migracji Żydów na początku XX wieku, aż po pytanie: czy "Skrzypek na dachu" jest wciąż żydowską epopeją narodową, czy raczej zwornikiem nostalgicznego myślenia?

„Diabły" Kena Russella z 1971 roku to jeden z najbardziej skandalizujących obrazów w dziejach kina. Po latach wraca na ekrany w wersji odrestaurowanej i nieocenzurowanej. Film, utrzymany w niepokojącym klimacie i ociekający erotyzmem, opowiada o autentycznych opętaniach urszulanek w francuskim Loudun w XVII wieku. Watykan naciskał na wycofanie go z festiwalu w Wenecji, w wielu krajach cenzurowano najbardziej skandalizujące sceny, a w Polsce zakazano go aż do upadku komunizmu. Co w filmie Russella - i leżącej u jego podstaw powieści Aldousa Huxleya „Diabły z Loudun” - jest historią, a co artystyczną fikcją? Jakie znaczenie miały polityczny Francji kardynała Richelieu, rola protestantów i jezuitów, przebieg egzorcyzmów oraz psychologiczny portret Matki Joanny od Aniołów? Co łączy „Diabły" z polskim filmem „Matka Joanna od Aniołów" Jerzego Kawalerowicza i amerykańskim „Egzorcystą" Williama Friedkina. Odpowiada prof. Tomasz Wiślicz.

Na warszawskim Kole, na nowoczesnym osiedlu projektowanym przez małżeństwo Syrkusów, Picasso wyciąga z kieszeni kawałek węgla i szkicuje na ścianie syrenkę - z młotkiem zamiast miecza, z twarzą Haliny Pągowskiej i bujnymi lokami. To wydarzenie staje się kanwą filmu „Syrenka Picassa" w reżyserii Janusza Zaorskiego. Dziś tego rysunku już nie ma. Jak doszło do tego, że dzieło jednego z najważniejszych artystów XX wieku zostało zamalowane? Jak wyglądało życie lokatorów, którym przydzielono mieszkanie z syrenką Picassa? I ile prawdy jest w filmowej historii o jej przetrwaniu? Gościem odcinka jest Adrian Sobieszczański, historyk, varsavianista, przewodnik warszawski.

Zbrodnia, która wstrząsnęła Ameryką w 1892 roku, do dziś pozostaje jedną z najsłynniejszych nierozwiązanych zagadek kryminalnych w historii USA. Andrew i Abby Borden zostali zamordowani we własnym domu w Fall River — liczne ciosy ostrym narzędziem, podejrzaną nr 1 została córka Lizzie. Mimo procesu i uniewinnienia opinia publiczna wydała swój wyrok. Czwarty sezon antologii Monster Ryana Murphy'ego (Netflix) wraca do tej historii z jednoznaczną tezą. Ale czy jest ona usprawiedliwiona? Gdzie serial odbiega od prawdziwej historii?

Film "Róża" Markusa Schleinzera opowiada historię kobiety, która w realiach wojny trzydziestoletniej w XVII-wiecznych Niemczech przyjmuje męską tożsamość — zostaje żołnierzem, a następnie gospodarzem w wiejskiej społeczności. Rozmowa dotyka fundamentalnych kwestii: jak funkcjonowały role płciowe we wczesnej nowożytności, dlaczego ponad 300 udokumentowanych kobiet decydowało się na przebranie męskie, jak prawo karne traktowało sodomię w dobie przed powstaniem pojęcia „tożsamości seksualnej", oraz czy wojna trzydziestoletnia — konflikt na wyniszczenie, który pochłonął od 9 do 15 milionów ofiar — zmieniła pozycję społeczną kobiet. W rozmowie też o unikatowym polskim przypadku kobiety, która we wczesnej nowożytności przybrała męską rolę. Gościem odcinka jest prof. Tomasz Wiślicz, historyk z Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk.

Czy CIA nieumyślnie i pośrednio stworzyło jednego z najniebezpieczniejszych terrorystów w historii Stanów Zjednoczonych? Tak sugeruje film "Unabomber" w reżyserii Janusa Metza, dostępny na platformie Netflix. Przez 17 lat Ted Kaczynski paraliżował Amerykę serią zamachów bombowych. Trzy osoby zginęły, dwadzieścia trzy zostały ranne. W odróżnieniu od wcześniejszych produkcji, film Metza stawia pytanie: czy nieetyczne eksperymenty psychologiczne, jakim Kaczynski został poddany na Uniwersytecie Harvarda przez profesora Henry'ego Murraya, ukształtowały umysł przyszłego terrorysty? I czy za tymi eksperymentami stała CIA i jej tajny program MK-Ultra? Sprawdzamy, co w filmie jest prawdą, a co kinową fikcją – od postaci agentki FBI, przez analizę lingwistyczną, która doprowadziła do aresztowania Unabombera, aż po sporne powiązania z CIA.

Nowa serialowa adaptacja „Lalki" Bolesława Prusa w reżyserii Pawła Maślony (scenariusz: Paweł Demirski i Jagoda Dudkiewicz), dostępna na platformie Netflix, podzieliła polską widownię. Jedni zachwycają się odważną wizją twórców, inni oskarżają zespół o profanację klasyki. Twórcy swobodnie podchodzą do literackiego oryginału, ale czy z podobną swobodą odnoszą się do realiów końca XIX wieku? Odpowiada dr Alicja Urbanik-Kopeć, badaczka literatury i kultury polskiej XIX wieku, adiunktka w Instytucie Historii Nauki Polskiej Akademii Nauk.

Czy o powodzeniu największej operacji desantowej w historii naprawdę zdecydowała… prognoza pogody? Tak sugeruje film "Niebo nad Normandią" z Andrew Scottem i Brendanem Fraserem w rolach głównych. To nie tylko obraz, który odsłania kulisy operacji Overlord i samego D-Day, ale też dramat psychologiczny, ukazujący ciężar odpowiedzialności, która ciążyła na głównodowodzącym gen. Dwighcie Eisenhowerze (Fraser) i szefie zespołu meteorologów Jamesie Staggu (Scott). Gościem odcinka jest Norbert Bączyk - historyk, popularyzator historii, współautor podcastu "Wojenne Historie".

Jak to jest być skrybą? Czy „Asterix i Obelix: Misja Kleopatra” ma cokolwiek wspólnego z prawdziwą historią? Czy Kleopatra rzeczywiście kąpała się w mleku? Czy nos Sfinksa mógł odłupać Obelix? I czy filmowe hieroglify naprawdę coś znaczą? Z okazji powrotu kultowego filmu z fenomenalnym dubbingiem Bartosza Wierzbięty na ekrany kin w odrestaurowanej wersji, przyglądamy się temu, czy może on służyć jako źródło wiedzy dla młodych adeptów historii. Gośćmi odcinka są dr Karolina Kulpa – kulturoznawczyni i historyczka, Collegium da Vinci i dr Filip Taterka – egiptolog, Instytut Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN.

Przebywająca w sierocińcu Ospedale della Pietà nastoletnia utalentowana skrzypaczka Cecilia trafia pod skrzydła nowego nauczyciela – Antonio Vivaldiego. Ten nie tylko poznaje się na jej talencie, ale też zmienia jej życie. Czy "Vivaldi i ja", film producentów "Wielkiego piękna" i "Młodości", pokazuje prawdziwą historię? Czy inspiruje się rzeczywistymi wydarzeniami z życia kompozytora? Co działo się za murami Ospedale della Pietà? O tym opowiada Mateusz Borkowski, muzykolog, autor biografii Vivaldiego.