Piękno zbawia świat

Rozdroże, dwie ścieżki i kościół w środku. Czy w jednym z ostatnich płócien, jakie wyszły spod pędzla tego niezwykle wrażliwego człowieka,  malarz nie zawarł obrazu swego życia..? Kilkukrotnie wybrał drogę prowadzącą w stronę kobiety, w centrum jego życia  od wczesnych lat dzieciństwa był Bóg. Była też ścieżka wiodąca ku kapłaństwu. Na tych ścieżkach został odtrącony i wielokrotnie zraniony, najpełniej zrealizował się malując obrazy to przez nie, jak pisał wielbił Boga i najpewniej kochał też ludzi.

Paul Gaugin, niegdyś urzędnik bankowy, obecnie malarz i teoretyk awangardowej grupy Pont Aven roztacza przed nami obraz wizji, która jawi się w umysłach prostych Bretonek, po wysłuchanym kazaniu, wygłoszonym przez wiejskiego kaznodzieję. Walka Jakuba z Aniołem to temat z Księgi Rodzaju. Na płótnie świat wyobrażony przenika się ze światem realnym, a plamy czystych, żywych barw obwiedzione konturem, mówią o emocjach jakie temat ten wywołał w sercach kobiet i nie tylko…być może o błogosławieństwo i jednocześnie drugą szansę walczy także sam Gaugin.

Pracownia rodziny Guardich działa w Wenecji, tam też w chórze kościoła pw.  Archanioła Rafała znajduje się malarski cykl ilustrujący historię Tobiasza. Bliska współpraca braci utrudnia rozpoznanie ręki malarskiej jednego z nich. Obecnie jedna z najnowszych interpretacji, co do autorstwa cyklu brzmi, że wykonawcą był Francesco ale pracował według rysunków Giovanniego. Rozedrgane światło, brak konturów w pejzażu i rodzajowy charakter sakralnego malarstwa, to cechy wspólne dla stylistki obu braci. Całość malowana jest kreską – szybką, nerwową linią oraz plamą barwną światła i cienia, które sprawiają, że kolory wibrują. Sylwetki ludzkie, zanurzone są w cudownym świetle, co jeszcze bardziej uzmysławia nam fakt, że historia na którą spoglądamy wydarzyła się dzięki Bożej interwencji.

Mówiąc o tym obrazie moralitet, to za mało. Opowieść o ludzkich skłonnościach… to sformułowanie też nie pomieści w sobie charakteru dzieła, które jest wielowątkowe, które od samego początku nie było przeznaczone do przestrzeni sakralnej ale dla konesera, prywatnego, elitarnego odbiorcy, humanisty. Tryptyk swą budową i treścią (z podziałem na raj, życie doczesne i życie po śmierci) nawiązuje do obrazów ołtarzowych ale forma wypowiedzi i konwencja poszczególnych scen stanowią największe zagadki historii malarstwa.

Król malarstwa akademickiego, wykształcony na wielu akademiach, osiadły na stałe w Rzymie – Henryk Siemiradzki, mierzy się w tym obrazie z tematem historycznym z okresu pierwszego wieku chrześcijaństwa, tematem który literacko zainspiruje także Henryka Sienkiewicza. Temat związany jest z wielkim pożarem Rzymu, jaki wybuchł w 64 r. n.e., o którego wzniecenie posądzeni zostali chrześcijanie, co też dało początek brutalnym prześladowaniom i męczeństwu pierwszych wspólnot uczniów Jezusa. Artysta doskonale przygotowany zarówno warsztatowo jak i historycznie, w oparciu o Żywoty Cezarów Swetoniusza oraz Roczniki Tacyta tworzy dzieło, które podziwiać będzie cała Europa - Rzym, Monachium, Wiedeń, Berlin, Warszawa i Petersburg. Obraz podaruje „na pożytek krajowi” , dając podstawę krakowskiej kolekcji Muzeum Narodowego.

Bracia Coustou ukazując dwóch kolejnych władców składających hołd Matce Bożej Bolesnej w wymowny sposób nawiązują do aktu ślubowania, który 10 lutego 1938 roku złożył Ludwik XIII  oficjalnie oddając siebie, swoją koronę i całe królestwo pod opiekę Maryi. O tym w jakich okolicznościach dokonał się jeden z najważniejszych aktów religijno – politycznych w historii Francji i jaki miał wpływ na sytuację Polski w XVII w. oraz lwowskie śluby króla Jana Kazimierza, odpowiemy w dzisiejszej audycji.

Noc cudu, o który modliła się pierwsza wspólnota chrześcijańska – cudu jakim było uwolnienie św. Piotra, duchowego przywódcy kościoła z więzienia, zobrazował malarz hiszpańskiego pochodzenia José de Ribera. Święty obraca się za siebie z niedowierzaniem, czy ma do czynienia ze snem, czy też  z jawą. Oto opadają podwójne kajdany z jego rąk i staje przed nim Boży wysłannik, który za chwilę wyprowadzi go z celi. Realizm miesza się tutaj z mistycyzmem, podobnie jak zgoda na męczeństwo z nadzieją Bożej interwencji.

Romantyczny motyw paktowania z samym diabłem, gry która rozgrywa się o duszę człowieka,  został przywołany  przez autora dzieła, do zobrazowania sytuacji bohatera rozdartego różnymi decyzjami wyboru. Moralitet Retzscha z jednej strony przestrzega, że nie warto siadać do partii z mistrzem manipulacji i podstępu,  z drugiej przekonuje nas, że nadziei nie da się zamatować. Nieoczywisty ruch, który może odwrócić sytuację istnieje zawsze, przypomina o tym materializujący się w wygasłym kominku wysłaniec Boży – anioł, który spogląda na pogrążonego w smutku młodzieńca. To od nas zależy, czy skorzystamy z rozwiązania, jakie nam sugeruje i odwrócimy sytuację na planszy naszego życia.

Dramaturgia konfliktu między Jezusem a faryzeuszami znajduje w Biblii swoją kulminację w pytaniu o grzech. Dotyka tego wyraźnie epizod  z  (J7, 53- 8, 11) ukazujący Chrystusa i kobietę przyłapaną na cudzołóstwie.  Nicola Poussin pokazuje ponadczasowość tej sceny,  demonstrując łatwość z jaką grupie mężczyzn przychodzi oskarżać kobietę.  Jednocześnie podobnie jak autor ewangelicznej opowieści, artysta ukazuje nam „lustro” postaw i ludzkich zachowań a tym samym rozgrywa  przed oczyma widza dramatyczny teatr o tematyce moralnej.

Apostołowie w postawie półleżącej zasiadają wraz z Jezusem przy niskim okrągłym stole. Są zajęci jedzeniem, ale i zdumieni. Słowa Jezusa o zdradzie wypowiedziane tuż przed momentem konsekracji – ustanowienia Eucharystii wywołują niepokój. Zwraca naszą uwagę lekceważąca, zawadiacka postawa Judasza,  który choć nie pokazuje nam (widzom) swojej twarzy, szuka kontaktu wzrokowego z Jezusem. Jakby chciał się upewnić, czy On wie… czy potrafi spoglądać w głąb serca?