Narodowe Centrum Nauki

Odcinek 6 serii #pokolenieNCN.Bakterie tworzą glebę, pomagają wytwarzać żywność i utrzymują równowagę w naszych jelitach. Rządzą nami bardziej, niż myślimy. Agata Starosta, profesorka z Instytutu Biochemii i Biofizyki PAN bada biosyntezę białek w bakteriach i szuka „słabych punktów", które pozwalają projektować nowe antybiotyki.W rozmowie: dlaczego antybiotykooporność to już problem na poziomie pandemii, jak badania podstawowe prowadzą do leku w aptece i skąd w jej laboratorium wzięły się bakterie z Antarktydy. Rozmawia Anna Korzekwa-Józefowicz.Pełny opis odcinka

W piątym odcinku cyklu #pokolenieNCN rozmawiamy z Maciejem Trusiakiem z Wydziału Mechatroniki Politechniki Warszawskiej. Naukowiec konstruuje mikroskopy bezsoczewkowe, które pozwalają obrazować setki tysięcy komórek w jednym kadrze. Dzięki nim można już tuż po pobraniu sprawdzić, czy biopsja nadaje się do dalszej analizy.Maciej Trusiak opowiada o mikroskopii bezsoczewkowej, w której obraz nie powstaje dzięki układowi soczewek, lecz jest rekonstruowany numerycznie z hologramu zapisanego przez kamerę. Takie rozwiązanie pozwala jednocześnie obserwować całe hodowle komórkowe i ograniczać ryzyko błędnego wnioskowania na podstawie niewielkiego fragmentu próbki.W rozmowie mówi także o praktycznych zastosowaniach tej technologii w diagnostyce onkologicznej, światowym rekordzie w tomografii bezsoczewkowej ustanowionym przez jego zespół oraz o tym, dlaczego ciekawość jest początkiem odkrycia naukowego. Cykl #pokolenieNCN to rozmowy z wybitnymi badaczkami i badaczami, którzy rozwijają swoje kariery dzięki wsparciu Narodowego Centrum Nauki. Maciej Trusiak podkreśla, że granty PRELUDIUM, OPUS i SONATA były podstawą do zdobycia finansowania ERC i zbudowania własnego zespołu badawczego.Seria powstała z okazji 15-lecia Narodowego Centrum Nauki i obejmuje 15 rozmów z 15 badaczkami i badaczami.

W czwartym odcinku cyklu #pokolenieNCN rozmawiamy z Karoliną Ćwiek-Rogalską – kulturoznawczynią, bohemistką i etnolożką z Instytutu Slawistyki Polskiej Akademii Nauk. Badaczka zajmuje się kulturami osadniczymi powstałymi po 1945 roku na obszarach postprzesiedleniowych w Polsce i dawnej Czechosłowacji.Karolina Ćwiek-Rogalska traktuje przedmioty pozostałe po przesiedlonych społecznościach jako materialne ślady, które wywołują pytania o wcześniejszych mieszkańców tych terenów. Jak mówi, rzeczy te działają jak „duchy” poprzednich kultur – przypominają o świecie, który istniał wcześniej, choć funkcjonują już w zupełnie innej teraźniejszości.– Rok 1945 nie był rokiem zerowym. Był początkiem długiego procesu kształtowania się nowych więzi, nowych znaczeń i nowych sposobów życia w przestrzeniach odziedziczonych po innych – mówi badaczka.Cykl #pokolenieNCN to rozmowy z wybitnymi badaczkami i badaczami, którzy rozwijają swoje kariery dzięki wsparciu Narodowego Centrum Nauki. Karolina Ćwiek-Rogalska realizuje projekty finansowane przez NCN oraz Europejską Radę ds. Badań Naukowych i jest laureatką Nagrody NCN 2023.

W trzecim odcinku cyklu #pokolenieNCN rozmawiamy z prof. Małgorzatą Kot z Centrum Nowych Technologii Uniwersytetu Warszawskiego. Archeolożka bada styk neandertalczyków, denisowian i ludzi współczesnych – i to, co z ich spotkania wynikło dla kultury ludzkiej i wczesnych migracji. Przez dekady ewolucja człowieka była przedstawiana jako sekwencja gatunków, które występowały kolejno po sobie. Zmieniła to paleogenetyka – możliwość odczytywania DNA ze szczątków sprzed dziesiątek tysięcy lat. Okazało się, że neandertalczycy, denisowianie oraz ludzie współcześni przez długi czas współistnieli i krzyżowali się. – My sobie w tym momencie zdaliśmy sprawę, że nasz sposób myślenia o ewolucji człowieka należy zmienić, bo my nigdy nie byliśmy sami – mówi Małgorzata Kot.Badaczka szuka odpowiedzi na pytanie, co z tych spotkań wynikło dla człowieka współczesnego. Na ile kontakt z innymi gatunkami ludzi umożliwił zasiedlenie Europy i Azji – kontynentów ewolucyjnie obcych gatunkowi wywodzącemu się z Afryki? Prowadzi badania terenowe w wysokogórskich jaskiniach w Azji Centralnej oraz w Polsce, łącząc wykopaliska z zaawansowanymi analizami laboratoryjnymi.Cykl #pokolenieNCN to rozmowy z wybitnymi badaczkami i badaczami na 15-lecie Narodowego Centrum Nauki, którzy rozwijają swoje kariery dzięki wsparciu NCN. Małgorzata Kot realizuje projekty finansowane przez NCN oraz Europejską Radę ds. Badań Naukowych. Jak podkreśla, wcześniejsze granty NCN odegrały kluczową rolę w zdobyciu finansowania ERC – pozwoliły jej zespołowi dopracować pytania badawcze i zbudować solidne podstawy do dalszych projektów.

W drugim odcinku cyklu #pokolenieNCN rozmawiamy z prof. Michałem Tomzą z Wydziału Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego. Naukowiec opowiada o ultraniskich temperaturach, precyzyjnych pomiarach i asymetrii materii oraz antymaterii, a także o eksperymencie zaprojektowanym do pomiaru asymetrii elektronu – zjawiska, które może wyjaśnić przewagę materii nad antymaterią we wszechświecie. Michał Tomza koncentruje się na jednym z kluczowych problemów współczesnej fizyki – wyjaśnieniu, skąd bierze się różnica między ilością materii i antymaterii we wszechświecie. Obecne prawa fizyki nie pozwalają tego wyjaśnić.Wraz ze swoim zespołem proponuje podejście oparte na ultrazimnych cząsteczkach, które pozwalają prowadzić wyjątkowo precyzyjne pomiary. Celem jest sprawdzenie czy elektron wykazuje subtelną asymetrię – hipotezę, której dotychczas nikt nie potwierdził eksperymentalnie. Taki efekt mógłby wskazywać na asymetrię w prawach fizyki, która tłumaczy przewagę materii nad antymaterią. – Pokazaliśmy, że przy użyciu odpowiednio przygotowanych ultrazimnych cząsteczek można bardzo precyzyjnie zmierzyć „kształt" elektronu – mówi Michał Tomza. – Jeśli uda się zaobserwować tę asymetrię, byłby to ważny krok w zrozumieniu, dlaczego w ogóle istniejemy.Cykl #pokolenieNCN to rozmowy z wybitnymi badaczkami i badaczami, którzy rozwinęli swoje kariery w Polsce dzięki wsparciu Narodowego Centrum Nauki. Michał Tomza powrócił do kraju po zagranicznym stażu i stworzył własny zespół badawczy. Wyniki uzyskane w pierwszych projektach finansowanych przez NCN, uzupełnione o finansowanie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej, stały się najmocniejszą częścią wniosku o grant Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych. ERC Starting Grant zdobył w 2022 roku, a dwa lata wcześniej otrzymał Nagrodę NCN w obszarze nauk ścisłych i technicznych.

W stwardnieniu rozsianym układ odpornościowy niszczy osłonki mielinowe neuronów, zaburzając przewodzenie sygnałów nerwowych. Dostępne terapie hamują stan zapalny, ale nie przywracają uszkodzonych osłonek. Dr hab. Aleksandra Rutkowska z Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego bada mechanizmy remielinizacji – proces naprawczy, który mózg uruchamia samodzielnie, lecz którego skuteczność z czasem maleje.Dostępnych jest blisko 30 terapii modulujących przebieg choroby. Działają one na układ odpornościowy: ograniczają stan zapalny, hamują przedostawanie się komórek odpornościowych do mózgu i zmniejszają liczbę rzutów. Nie powodują jednak regeneracji uszkodzonych osłonek mielinowych. Celem zespołu naukowczyni jest opracowanie terapii, która nie tylko zatrzyma chorobę, lecz pobudzi układ nerwowy do regeneracji.Aleksandra Rutkowska jest pierwszą gościnią cyklu #pokolenieNCN – rozmów wideo z laureatkami i laureatami Narodowego Centrum Nauki, przygotowanego z okazji 15-lecia Centrum. Po wielu latach pracy w Irlandii i Szwajcarii wróciła do Polski dzięki konkursowi POLONEZ NCN, który umożliwił jej założenie niezależnej grupy badawczej. Realizuje kolejne projekty NCN. Jest laureatką programu stypendialnego L'Oréal-UNESCO Dla Kobiet i Nauki, a jej profil znalazł się w wirtualnym muzeum nauki UNESCO – jako jedynej Polki obok Marii Skłodowskiej-Curie.

Generatywna AI coraz częściej pojawia się przy pisaniu wniosków grantowych, a jednocześnie sama staje się przedmiotem badań nad uprzedzeniami w modelach językowych. W nowym odcinku rozmawiamy o obu tych wątkach.Jesienią 2025 roku NCN przeprowadził sondaż wśród kierowników projektów składanych w konkursach OPUS, SONATA i PRELUDIUM. Wzięło w nim udział 2708 osób. Około 60% respondentów uważa, że Centrum powinno dopuścić użycie GenAI przy przygotowywaniu wniosków, 42% przyznaje, że już z takich narzędzi korzystało. Większość sprzeciwia się jednak wykorzystywaniu AI do tworzenia koncepcji badań i formułowania hipotez, a 67% wnioskodawców wyklucza jej udział w ocenie merytorycznej.W drugiej części odcinka prof. Margaret Ohia-Nowak z Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie opowiada o badaniach nad polskimi dużymi modelami językowymi – Bielikiem i PLLuM – i mechanizmami zabezpieczającymi je przed powielaniem stereotypów etnicznych i rasowych. Wstępne wyniki pokazują, że pierwsze, odruchowe odpowiedzi modeli bywają mniej zniuansowane niż kolejne, nawet gdy systemy są trenowane pod kątem ograniczania uprzedzeń. Efektem projektu, finansowanego przez NCN, ma być przewodnik dla użytkowników i zespołów rozwijających kolejne polskie LLM-y.O sondażu i pracach grupy roboczej ds. AI w Science Europe mówi dr inż. Tomasz Szumełda, reprezentujący NCN w tym gremium. Prowadzi Anna Korzekwa-Józefowicz.Pełny raport z sondażu.

Rozmawiamy o przyszłości Polski – tej za 10-15 lat. O demografii, migracjach i rynku pracy, ale też o roli nauki w porządkowaniu tych procesów oraz o warunkach pracy naukowej.Zmiany społeczne, gospodarcze i technologiczne wyraźnie przyspieszyły. Pytamy, czy w warunkach takiej zmienności i silnego wpływu czynników zewnętrznych można dziś odpowiedzieć na pytanie, jak będzie wyglądać Polska za 10-15 lat. Zdaniem gości #podcastNCN – tak, choć z zastrzeżeniami. W rozmowie udział wzięli dr hab. Paweł Kaczmarczyk, prof. UW, dyrektor Ośrodka Badań nad Migracjami UW, oraz dr Michał Myck, dyrektor i członek zarządu Centrum Analiz Ekonomicznych (CenEA), profesor w Instytucie Nauk Ekonomicznych PAN. Rozmowa dotyczy tematów, które od lat badają: migracji, demografii, rynku pracy i zmian technologicznych, a także konsekwencji tych procesów dla nauki i polityk publicznych.Jak zauważa Paweł Kaczmarczyk, ostatnia dekada przyniosła zmianę o charakterze strukturalnym. – Polska z kraju typowej emigracji stała się krajem imigracji, takim, do którego raczej się przyjeżdża, niż z którego się wyjeżdża. To oznacza całą masę nowych wyzwań, ale też szans. Dane rynku pracy pokazują już dziś skalę tej zmiany: cudzoziemcy stanowią około 7-8 proc. pracujących, a w wielu sektorach ich obecność stała się warunkiem utrzymania dynamiki zatrudnienia.W perspektywie kolejnych kilkunastu lat udział cudzoziemców na rynku pracy będzie dalej rósł, zbliżając się do poziomów obserwowanych dziś w krajach Europy Zachodniej. Przyszłość migracyjna Polski będzie więc w coraz większym stopniu zależeć nie od tego, czy migranci będą potrzebni, lecz od tego, czy państwo stworzy warunki sprzyjające ich długofalowej obecności, integracji i wykorzystaniu potencjału, także w obszarach wymagających wysokich kwalifikacji.Jednocześnie, jak podkreśla rozmówca, migracje są obszarem szczególnie wrażliwym na zdarzenia, których nie da się przewidzieć w żadnym modelu. – Możemy próbować projektować polityki, ale to, co ma fundamentalne znaczenie, to czynniki zewnętrzne. Rzeczywistość może bardzo boleśnie zweryfikować nasze przewidywania.Na te procesy nakładają się głębokie zmiany demograficzne. Michał Myck zwraca uwagę, że w ciągu ostatnich 15 lat oczekiwana długość życia wzrosła w Polsce o około 2,5 roku, przy jednoczesnym spadku dzietności. – Współczynnik obciążenia demograficznego wynosił około 20 w 2010 roku, dziś to już 30, a w 2040 roku będzie około 40. To są ogromne zmiany, które mają bezpośrednie konsekwencje dla rynku pracy i systemów publicznych.W tej perspektywie przyszłość rynku pracy będzie zależeć nie tylko od migracji, lecz także od zdolności państwa do inwestowania w edukację, zdrowie i produktywność, zarówno w odniesieniu do obywateli Polski, jak i do dzieci oraz młodzieży z doświadczeniem migracyjnym. – To dzisiejszy system edukacji i opieki zdrowotnej zdecyduje o tym, jak będzie wyglądał rynek pracy za 10-15 lat, podkreśla Myck.Rozmówcy zwracają też uwagę na wyzwania stojące przed nauką, zwłaszcza w naukach społecznych, które dostarczają wiedzy potrzebnej do projektowania polityk publicznych i reagowania na długofalowe zmiany demograficzne i migracyjne. Ograniczony dostęp do danych administracyjnych oraz brak długookresowych badań panelowych utrudniają dziś pełne wykorzystanie tego potencjału. – Chcielibyśmy mówić o przyszłości, ale żeby robić to rzetelnie, musimy rozumieć teraźniejszość. Jeśli w 2040 roku chcemy spojrzeć wstecz i zrozumieć, jak zmieniło się życie Polaków, dane te musimy zacząć zbierać już dziś. Bez danych jesteśmy w trudniejszej pozycji, nie przegranej, ale zdecydowanie trudniejszej, mówi Michał Myck.Istotnym wątkiem rozmowy jest także wpływ rozwoju technologii na sposób prowadzenia badań naukowych. Rozwiązania oparte na sztucznej inteligencji już dziś przyspieszają analizę danych i zmieniają organizację pracy zespołów badawczych, a w dłuższej perspektywie mogą wpływać na modele współpracy i oceny dorobku naukowego.

W tym odcinku rozmawiamy z ekonomistami, prof. Joanną Tyrowicz z Uniwersytetu Warszawskiego oraz ośrodka badawczego GRAPE i prof. Łukaszem Woźnym ze Szkoły Głównej Handlowej o prywatnym finansowaniu nauki.  Goście Anny Korzekwy-Józefowicz wskazują na istotną lukę w polskim ekosystemie innowacji: niemal całkowity brak prywatnego finansowania badań podstawowych. Publiczne nakłady na naukę są w Polsce wciąż niższe niż pozwalałby na to potencjał kraju, a jednocześnie w finansowaniu badań podstawowych niemal nie uczestniczy sektor prywatny - co wyraźnie odróżnia nas od państw najwyżej rozwiniętych.Prof. Joanna Tyrowicz w swoich badaniach zajmuje się ekonomią rynku pracy i funkcjonowaniem sektora przedsiębiorstw. Jest członkinią Rady Polityki Pieniężnej. Prof. Łukasz Woźny koncentruje się na zastosowaniach teorii gier w ekonomii. Wyniki swoich prac wykorzystywał także w projektach doradczych realizowanych dla dużych firm.Punktem wyjścia rozmowy jest pytanie o dominujące w debacie publicznej oczekiwanie „użyteczności” badań. Rozmówcy zwracają uwagę, że taki sposób myślenia nie oddaje mechanizmu powstawania nowej wiedzy. Badania podstawowe rozwijają się na „granicy poznania” – w obszarach, które nie mają jeszcze jasno określonego celu użytkowego. Zastosowania pojawiają się później, często z dużym opóźnieniem.Prof. Łukasz Woźny przywołuje przykłady z historii ekonomii i fizyki. Największe przyspieszenia w rozwoju tych dziedzin następowały wtedy, gdy badania nie były podporządkowane bieżącej optymalizacji procesów przemysłowych. Najpierw pojawiała się teoria i nowe rozumienie zjawisk, a dopiero po latach ich praktyczne wykorzystanie.Kolejne pytania dotyczą doświadczeń innych krajów. Jak wygląda prywatne finansowanie badań podstawowych tam, gdzie jest ono stałym elementem systemu? Prof. Joanna Tyrowicz wskazuje na modele znane z Europy Zachodniej i Stanów Zjednoczonych: katedry finansowane przez firmy, fundacje rodzinne wspierające zespoły badawcze czy długofalowe programy badań podstawowych. W takich rozwiązaniach kluczowe jest to, że wsparcie nie wiąże się z narzucaniem tematów ani oczekiwaniem szybkich rezultatów – finansuje się ludzi i ich potencjał badawczy.Ważnym punktem rozmowy jest pytanie, czy pojawienie się prywatnych środków nie skłoniłoby państwa do ograniczenia i tak skromnych wydatków na naukę. Łukasz Woźny wskazuje jednak na tzw. efekty mnożnikowe, obserwowane m.in. w Japonii czy Korei. Każda złotówka z budżetu państwa zainwestowana w wysokiej jakości badania może stymulować dodatkowe nakłady prywatne, tworząc efekt kuli śniegowej. Biznes, widząc sukcesy naukowców publikujących w czołowych czasopismach, zaczyna dostrzegać prestiż i sens we wspieraniu ich działań. Prywatny mecenat w nauce, podobnie jak w sztuce czy sporcie, polega na tworzeniu warunków do rozwoju talentu i wiedzy. Prof. Joanna Tyrowicz zauważa, że dla przedsiębiorców korzyścią może być unikalna perspektywa naukowca, która pozwala dostrzec w biznesie aspekty niewidoczne dla konsultantów. Jednocześnie eksperci proponują praktyczny pierwszy krok dla firm: finansowanie konkretnych stanowisk dla doktorantów, co pozwala budować nowoczesne kadry przy relatywnie niskich nakładach.

W tym odcinku prof. Justyna Chodkowska-Miszczuk, członkini Rady NCN, specjalizująca się m.in. w społeczno-przestrzennych aspektach transformacji energetycznej, oraz dr hab. Michał Parniak, fizyk, lider grupy badawczej w Centrum Optycznych Technologii Kwantowych Uniwersytetu Warszawskiego, pokazują, jak badania stają się realnym fundamentem odporności państwa. Rozmowę prowadzi Anna Korzekwa-Józefowicz.Audycja skupia się na tym, w jaki sposób wyniki prac badaczek i badaczy wzmacniają zdolność kraju do reagowania na kryzysy. Justyna Chodkowska-Miszczuk zaznaczyła, że „każde wyzwanie rozwojowe, w tym budowanie bezpieczeństwa państwa, wymaga wykorzystania rzetelnej wiedzy opartej na dowodach naukowych”. Badania podstawowe – „niezależnie od tego, czy mówimy o naukach ścisłych, technicznych, społecznych, humanistycznych czy o sztuce” – dostarczają tej wiedzy i umożliwiają „systemowe spojrzenie na problemy bezpieczeństwa, bez którego trudno planować jakiekolwiek działania”. Jak podkreśliła: „badania podstawowe nie są luksusem – są fundamentem funkcjonowania nowoczesnego, odpornego państwa”.Michał Parniak – twórca pierwszej w Polsce wielomodowej pamięci kwantowej i procesora kwantowego – zwrócił uwagę, że wiele kluczowych technologii powstaje w obszarze badań określanych jako „kwadrant Pasteura”: są to badania podstawowe, które zachowują fundamentalny charakter, ale prowadzone są z myślą o przyszłych zastosowaniach. Jak wyjaśnił, takie podejście pozwala cofnąć się do samych zasad fizyki i budować innowacje od fundamentów, poza ograniczeniami narzucanymi przez istniejące technologie. Dzięki temu możliwy jest rozwój takich rozwiązań, jak tworzone w jego zespole sensory kwantowe oparte na atomach rydbergowskich, znajdujące zastosowanie m.in. w technologii radarowej i komunikacji wymagającej najwyższego poziomu bezpieczeństwa.Michał Parniak przypomniał także znaną historię z Kongresu USA: gdy dyrektora Fermilabu, Roberta Wilsona, zapytano, w jaki sposób budowany akcelerator wpłynie na zdolności obronne państwa, ten odpowiedział, że to, co powstanie w laboratorium, sprawi, iż kraj będzie „worth defending” – wart obrony. Jak zaznaczył badacz, ta wypowiedź trafnie oddaje sens badań podstawowych: nie powstają z myślą o konkretnym wdrożeniu, ale w perspektywie lat tworzą zasób wiedzy, kompetencji i technologii, który przesądza o poziomie bezpieczeństwa i suwerenności technologicznej państwa.W rozmowie wybrzmiała perspektywa nauk społecznych i humanistycznych. Justyna Chodkowska-Miszczuk przypomniała, że – jak wskazują analizy badaczy z Johns Hopkins University – „miejscem bitwy jest obecnie umysł ludzki”. Do dezintegracji społecznej wystarczy zamknięcie w bańkach informacyjnych tworzonych przez algorytmy. Dlatego budowanie bezpieczeństwa państwa wymaga innowacji społecznych, akceptacji i świadomej komunikacji, a także badań nad funkcjonowaniem społeczności lokalnych, infrastrukturą krytyczną i transformacją energetyczną.Opis odcinka