Czy my się znamy?

Sztuczna inteligencja może zasymulować troskę, ale nie powinniśmy dawać się nabrać na to, że przejmuje się tym, co się z nami dzieje. Czy można zaprzyjaźnić się z AI? Rozmawiam o tym z antropologiem kultury Przemkiem Owczarkiem w pierwszym odcinku wideokastu „Czy my się znamy?”.Pytanie o przyjaźń ze sztuczną inteligencją padło w sesji Q&A, na którą zaprosiłem słuchaczy podcastu. Przemek słyszy w nim samotność i deficyt przyjaźni: trudno nam tworzyć wspólnoty. Ja myślę o lęku i o tym, że koi go obecność drugiej osoby. Dlatego pytam, czy AI jest obecnością, czy symulacją obecności.Rozmawiamy o tym, czym jest przyjaźń (troską, szczerością, zaufaniem i wzajemnością), i o tym, że AI potrafi uczyć się nas i pamiętać nasze wcześniejsze pytania i projekty. Problem widziałbym w tym, gdyby AI zastępowała nam rozmówcę, a nam nie przeszkadzało, że nic do nas nie czuje.Nie wydaje mi się też, żeby AI dała radę pełnić funkcję psychoterapeutyczną. Poznawczo może podsunąć dobre zasady, jak radzić sobie z pesymistycznymi myślami i lękiem, a na poziomie relacji już nie. Ryzyko, że można się na to nabrać, jest moim zdaniem dosyć duże.Pytam też Przemka, skąd nasza skłonność do ożywiania tego, co nieożywione: Golem, Frankenstein, Pigmalion. Lalka, o której pisał Donald Winnicott, jest dla dziecka zarazem przyjaciółką i zabawką, i dziecko to rozpoznaje. Przy AI symulacja jest tak dobra, że trzeba dyscypliny, żeby pamiętać, że to narzędzie. Odwołujemy się też do filmów i książek, między innymi do „Melancholii” Larsa von Triera, filmu „Ona”, „Pi” Darrena Aronofsky’ego i „Solaris” Stanisława Lema.Na pytanie słuchacza najchętniej odpowiedziałbym tak: pamiętajmy, że jest przyjaźń. Przemek dodaje, że z przyjacielem obcujemy twarzą w twarz.Rozdziały:00:00 Zapowiedź00:57 Wstęp: pytanie z Q&A o przyjaźń z AI02:21 Samotność i deficyt przyjaźni05:40 „Melancholia” Larsa von Triera i obecność06:50 Potwory pod łóżkiem: czy AI jest obecnością?07:49 Kim jest przyjaciel?10:03 Czy AI wyczuje emocje?13:49 Czy inteligencja emocjonalna jest tylko ludzka?18:19 Wzajemność: czy przeszkadza nam, że AI nic do nas nie czuje?20:37 Gdyby AI siedziała obok terapeuty: empatia i etos lekarza24:10 AI, religia i Bóg26:40 Faust i film „Pi”: tendencja, by stworzyć byt lepszy od nas28:37 Istota z innej planety, Golem i Frankenstein32:53 Narzędzie, nie przyjaciel35:46 Film „Ona” i roboty-towarzysze: pomoc czy substytut?37:35 Czy AI może pełnić funkcję psychoterapeutyczną?38:41 Czy to już było? Eden jako analogia41:43 Ożywianie lalek i obiekty przejściowe45:08 Czasem piszę do ChatGPT „dziękuję”47:30 Ekrany, AI i inteligencja emocjonalna48:40 Społeczeństwo pod kontrolą i relacja z lekarzem53:43 Pamiętajmy o przyjaźni55:19 „Wyłącz komputer”: przyjaźń poza ekranem56:56 Twarzą w twarz57:32 Wędrówka i pożegnanieGość: Przemek Owczarek, antropolog kultury, pisarz, animator kultury, redaktor.To pierwszy odcinek „Czy my się znamy?” w wersji wideo. Wcześniejsze odcinki podcastu są w wersji audio:Spotify: https://open.spotify.com/show/4nlBp5t7Jg3tvyYQdQ6uXSApple Podcasts: https://podcasts.apple.com/pl/podcast/czy-my-si%C4%99-znamy/id1502014490Pytania do kolejnych rozmów i do Q&A zbieram w komentarzach i od subskrybentów newslettera Okiem Psychiatry:https://szkolenia.okiempsychiatry.pl/newsletter-okiem-psychiatry/Nazywam się Rafał Pniewski. Jestem lekarzem psychiatrą i psychoterapeutą psychoanalitycznym. Prowadzę podcast i piszę newsletter. Szkolenia VOD dla psychoterapeutów, psychologów i psychiatrów nagrywam na platformie Okiem Psychiatry:https://szkolenia.okiempsychiatry.pl/Strona: https://okiempsychiatry.pl/Instagram: https://www.instagram.com/okiem.psychiatry/Facebook: https://www.facebook.com/profile.php?id=61561445312753Facebook podcastu: https://www.facebook.com/czymysieznamypodkast/Kontakt: [email protected] nagranie nie zastąpi rozmowy z lekarzem albo terapeutą, który zna konkretną osobę.

Czasami pytamy innych o radę nie dlatego, że nie wiemy, co zrobić. Przeciwnie - doskonale wiemy, czego chcemy. Potrzebujemy tylko kogoś, kto powie nam, że wolno. A jeśli coś pójdzie nie tak, będziemy mieli na kogo zrzucić odpowiedzialność.Dlaczego tak chętnie szukamy usprawiedliwienia dla własnych decyzji? Czy sumienie zawsze jest uczciwym sędzią, czy bywa również przekupnym adwokatem? I dlaczego czasami łatwiej nam znosić poczucie winy niż wziąć odpowiedzialność za własne życie?W tym odcinku przyglądam się naszym sposobom obchodzenia się z winą i odpowiedzialnością. Mówię o wewnętrznym prawniku, o autorytetach, którym powierzamy własne sumienie, o Wielkim Inkwizytorze Dostojewskiego i o tym, dlaczego dobre intencje nie zawsze wystarczają.Pytanie „Czyja to jest wina?” nie zawsze służy znalezieniu odpowiedzi. Czasami ma nas jedynie uwolnić od konieczności jej poznania.

W tym Q&A odpowiadam na pytania widzów, między innymi o leki przeciwdepresyjne, o „przyjaźń” z czatem AI i o to, jak pomóc komuś odnaleźć sens życia. Leki przeciwdepresyjne nie uzależniają, uzależniają leki z grupy benzodiazepin (stosowane jako nasenne i przeciwlękowe). Skąd bierze się przekonanie, że uzależniają, wyjaśniam od 37:25.Słuchacze podcastu „Czy my się znamy?” i uczestnicy szkoleń VOD często kierują do mnie pytania i komentarze. Zebrałem część z nich i odpowiadam na nie w tym nagraniu. Poruszam różne tematy: psychoterapię, psychiatrię, a czasem także kulisy powstawania podcastu.Część pytań przysłali terapeuci i psycholodzy. Odpowiadam więc także na pytania z pracy terapeuty: jak rozumieć impas, gdy pacjent wszystko idealizuje, czy w terapii jednego pacjenta trzymać się swojego nurtu, czy łączyć podejścia, i jak pogłębić myślenie psychodynamiczne.Pytania i rozdziały:00:00 Zapowiedź00:56 Wstęp02:08 Czy „przyjaźń” z czatem AI może być zdrowa?05:59 Szkolenie o psychozie: sugestia widza08:51 Co mnie motywuje10:01 Impasy w psychoterapii18:56 Jeden nurt czy integracja podejść?23:23 Leki w pracy psychoterapeuty: zapowiedź szkolenia28:46 Somatyzacja: jak ją rozumieć32:36 SSRI i węglowodany: czy zgadzam się z braćmi Rodzeń?37:25 Czy leki przeciwdepresyjne uzależniają?39:28 Jak pomóc komuś odnaleźć sens życia42:40 Najdłuższa i najkrótsza terapia44:19 Piękno, które można tylko podziwiać47:44 Po czym poznać, że terapia psychoanalityczna idzie w dobrą stronę49:12 Rady dla początkującego psychologa49:27 Jak pogłębić myślenie psychodynamiczne50:52 Zaproszenie do kolejnych pytańPytanie o impas (10:01) przysłała terapeutka w nawiązaniu do mojego szkolenia o impasach. „Impas w psychoterapii” to cykl sześciu wykładów VOD (3,5 godziny nagrań) dla psychoterapeutów, psychologów i psychiatrów:https://szkolenia.okiempsychiatry.pl/impas/W odcinku zapowiadam też szkolenie o lekach, o których psychoterapeuta słyszy od pacjentów, i odpowiadam na sugestię szkolenia o psychozie. Pozostałe szkolenia VOD, między innymi o depresji, narcyzmie, nieświadomości i uzależnieniach behawioralnych:https://szkolenia.okiempsychiatry.pl/Pytania do kolejnych Q&A zbieram w komentarzach i od subskrybentów newslettera Okiem Psychiatry:https://szkolenia.okiempsychiatry.pl/newsletter-okiem-psychiatry/Podcast „Czy my się znamy?”Spotify: https://open.spotify.com/show/4nlBp5t7Jg3tvyYQdQ6uXSApple Podcasts: https://podcasts.apple.com/pl/podcast/czy-my-si%C4%99-znamy/id1502014490Nazywam się Rafał Pniewski. Jestem lekarzem psychiatrą i psychoterapeutą psychoanalitycznym. Prowadzę podcast, piszę newsletter i nagrywam szkolenia VOD na platformie Okiem Psychiatry.Strona: https://okiempsychiatry.pl/Instagram: https://www.instagram.com/okiem.psychiatry/Facebook: https://www.facebook.com/profile.php?id=61561445312753Kontakt: [email protected] nagranie nie zastąpi rozmowy z lekarzem albo terapeutą, który zna konkretną osobę. Decyzji o odstawieniu albo zmianie leku nie podejmuje się na podstawie nagrania, tylko z lekarzem prowadzącym.W kryzysie psychicznym pomoc jest bezpłatna i całodobowa: 116 123 (dorośli, telefon i czat na 116sos.pl), 800 70 2222 (Centrum Wsparcia dla dorosłych, telefon i czat na centrumwsparcia.pl), 116 111 (dzieci i młodzież). W zagrożeniu życia: 112.#psychiatra #psychoterapia #psychoanaliza

Człowiek w superpozycji czyli czy można jednocześnie chcieć odejść i zostać? Kochać i pragnąć wolności? Podjąć decyzję i wytrzymać koniecxzność zrezygnowania z innej szansy? Punktem wyjścia tego odcinka jest fizyka kwantowa, oczywiscie tylko jako metafora. Superpozycja i kot Schrödingera prowadzą do pytania o nasze własne „możliwe życia”: te, które wybieramy, i te, z których rezygnujemy. Bo każdy prawdziwy wybór coś tworzy, ale też coś bezpowrotnie zamyka. Od elektronu w superpozycji przechodzę do psychoanalizy, od niezdecydowania do żałoby, a w końcu do murmuracji szpaków. Tysiące drobnych ruchów tworzą wzór, którego żaden pojedynczy ptak nie zna. Podobnie nasze życie powstaje z wyborów, spotkań, słów i przypadków, których znaczenie często rozumiemy dopiero po latach. A może tylko wydaje nam się, że rozumiemy? Czy ma znaczenie to, że nie możemy doświadczyć wszystkich możliwych wersji siebie? Dlaczego spełnienie pragnienia bywa bardziej niepokojące niż samo marzenie? Czy każdy wybór wymaga odrobiny żałoby? I skąd możemy wiedzieć, że przypadkowy człowiek spotkany kiedyś w pociągu nie zmienił właśnie całej trajektorii naszego życia? Zapraszam do wysłuchania odcinka i na stronę okiempsychiatry.pl

Czy nienawiść jest uczuciem, którego należałoby się pozbyć? A może jest bliżej życia niż na przykąłd obojętność? I w takim razie jest czymś pozytywnym, bo żywym.To brzmi prowokacyjnie - i takie ma być. Bo nienawiść może niszczyć, prowadzić do przemocy i odczłowieczenia. Ale może też pojawić się tam, gdzie człowiek zaczyna odzyskiwać własne granice, wychodzi z podporządkowania albo po raz pierwszy dopuszcza do siebie uczucia, których wcześniej nie mógł przeżywać.W tym odcinku przyglądam się nienawiści z perspektywy psychoanalitycznej. Zastanawiam się, dlaczego tak trudno nam zaakceptować ją jako część własnego życia psychicznego, co łączy nienawiść z miłością i zależnością oraz dlaczego przeciwieństwem miłości wcale nie zawsze jest nienawiść lecz obojętność.Mówię o Freudzie, Melanie Klein, Winnicotcie i Bionie, a także o resentymencie, nienawiści społecznej, mechanizmie kozła ofiarnego i odczłowieczeniu. Pytam, co dzieje się, kiedy „nienawidzę cię” zmienia się w „tacy jak wy nie powinni istnieć” i dlaczego media społecznościowe tak skutecznie wykorzystują naszą zdolność do odczuwania oburzenia i wrogości.Nienawiść bywa ostatnim dowodem, że coś między nami jeszcze żyje. Nie chodzi jednak o to, żeby utrzymać ją przy życiu, lecz żeby mogła przekształcić się w granicę, sprzeciw, żałobę, myślenie, a czasem w możliwość uwolnienia się od drugiego człowieka bez potrzeby jego unicestwienia.

KOLABORACJAZnaczenie pierwotne: współpraca.Znaczenie historyczne i słownikowe: świadoma i dobrowolna współpraca z siłami wroga, która przynosi szkodę własnemu społeczeństwu.Znaczenie psychologiczne: temu właśnie poświęcony jest ten odcinek podcastu. Punktem wyjścia jest film „Człowiek epoki” (Notre salut) Emmanuela Marre – opowieść o Francji Vichy i człowieku, który stopniowo wchodzi w świat współpracy z okupantem. Nie jest to wyłącznie historia z czasów II wojny światowej, to opowieść o mechanizmach psychologicznych, które mogą ujawnić się w każdym z nas.Dlaczego ludzie kolaborują? Czy decyduje o tym strach, oportunizm, pragnienie przynależności, a może przekonanie, że „tak będzie lepiej”? Na czym polega istota kolaboracji, jeśli spróbujemy odłożyć na bok ocenę moralną i potraktować ją jako zjawisko psychodynamiczne?Przyglądam się temu, jak wygląda proces stopniowego oswajania zła - moment, w którym człowiek zaczyna usprawiedliwiać kolejne kompromisy, aż w końcu przestaje dostrzegać, że przekroczył własne granice. Bo być może największym niebezpieczeństwem nie jest jednorazowa zdrada własnych wartości, lecz powolne przyzwyczajanie się do niej.

Poczucie humoru potrafi leczyć, zbliżać ludzi i pomagać przetrwać trudne doświadczenia. Bywa również narzędziem agresji, poniżenia, wyparcia albo ucieczki od emocji. Gdzie przebiega granica między humorem, który buduje, a humorem, który rani?Gościem tego odcinka jest Psycholog z Lublina - rozmawiamy o psychologicznych i psychoanalitycznych funkcjach humoru. Zastanawiamy się, dlaczego niektóre żarty przynoszą ulgę, a inne pozostawiają poczucie dyskomfortu. Rozmawiamy o satyrze, ironii, autoironii i sarkazmie oraz o tym, jakie nieświadome procesy mogą kryć się za różnymi sposobami żartowania.Zadajemy wiele pytań i szukamy możliwych odpowiedzi. Czy człowiek o wyjątkowo surowym superego nie ma poczucia humoru? Czy zdolność do śmiania się z siebie świadczy o większej wewnętrznej wolności? Rozważamy również temat biegania długodystansowego po górach. Czy przekraczanie granic własnej wytrzymałości można rozumieć jako spotkanie dwóch podstawowych sił opisywanych przez psychoanalizę – popędu życia i popędu śmierci? Czy wysiłek, cierpienie i satysfakcja z pokonywania własnych ograniczeń mówią coś istotnego o ludzkiej psychice?W rozmowie pojawia się także współczesna kultura internetowa. Dlaczego niektóre memy i krótkie dowcipy wydają się wyjątkowo celne? Czy ich siła polega na tym, że w skondensowanej formie wyrażają treści popędowe, konflikty i nieświadome fantazje? Zastanawiamy się również nad znaczeniem timingu – dlaczego ten sam żart wypowiedziany w odpowiednim momencie może przynieść ulgę i wywołać śmiech, a użyty chwilę za wcześnie lub za późno może zranić albo całkowicie stracić swoją moc.To odcinek o humorze traktowanym nie jako dodatek do życia, lecz jako jedno z najciekawszych zjawisk psychicznych. O śmiechu, który może być wyrazem dojrzałości, obroną przed lękiem, formą agresji, sposobem budowania więzi i niezwykle subtelnym językiem nieświadomości.

Dowiadujemy się o ludziach różnych rzeczy: czym się zajmują, skąd pochodzą, jakie mają poglądy, co lubią jeść, gdzie byli na wakacjach i na kogo głosują. Zbieramy informacje, tworzymy obrazy, układamy w głowie coraz dokładniejsze portrety. A jednak czasem po wielu latach wspólnego życia ktoś mówi: „Nie wiedziałem, że taki/taka jesteś”.W tym odcinku przyglądam się róznicy między dowiadywaniem się a poznawaniem. Czy wiedza o drugim człowieku rzeczywiście przybliża nas do niego? Dlaczego często najmniej znamy tych, z którymi dzielimy codzienność? Czy można mieszkać z kimś przez trzydzieści lat i nadal znać go tylko z widzenia?Jest to odcinek o małżeństwach, które zamieniają poznawanie najbliższego wydawałoby się  człowieka na własne wyobrażenie o nim. O rodzicach, którzy rozmawiają z dorosłym dzieckiem tak, jakby nadal miało dziesięć lat. I o tym, dlaczego czasem więcej ciekawości okazujemy nieznajomym niż własnym partnerom.Będzie też o psychoanalizie. O różnicy między wiedzą a spotkaniem. O tym, dlaczego drugi człowiek zawsze pozostaje częściowo tajemnicą i dlaczego próba całkowitego poznania go może być mniej formą miłości, a bardziej próbą przejęcia kontroli.Zapraszam do wysłuchania odcinka o jednym z najbardziej paradoksalnych doświadczeń ludzkiego życia: o tym, że można wiedzieć o kimś prawie wszystko (a przynajmniej bardzo dużo) i jednocześnie go nie znać.

Na pierwszy rzut oka odpowiedź na pytanie zadawane przez Sfinksa wydaje się prosta. Istota, która rano chodzi na czterech nogach, w południe na dwóch, a wieczorem na trzech to człowiek. Ale być może prawdziwa zagadka nigdy nie dotyczyła sposobu poruszania się. Być może Sfinks pyta o coś znacznie trudniejszego: jak to możliwe, że dziecko, dorosły i starzec są jednym człowiekiem?W tym odcinku podcastu Czy my się znamy? przyglądam się mitowi o Sfinksie i Edypie jako opowieści o czasie, tożsamości i przemijaniu. Rozmawiam o tym, dlaczego tak trudno rozpoznać siebie w dziecku, którym kiedyś byliśmy, i w starcu, którym kiedyś się staniemy. Sięgam do psychoanalizy, współczesnej psychologii oraz filozofii Dereka Parfita, by zastanowić się, czym właściwie jest „ja” i czy istnieje coś trwałego, co przechodzi przez całe nasze życie. To odcinek o zagadce, której być może nie rozwiązuje się intelektem, lecz dopiero wtedy, gdy człowiek potrafi uznać własną naturę z jej zależnością, kruchością, zmiennością i śmiertelnością. Bo być może odpowiedź na pytanie Sfinksa to nie tylko: „człowiek”. Być może to przede wszystkim: „ja”.

W tym odcinku rozmawiam z Anną Kaplińską-Struss – psychoterapeutką dzieci i młodzieży oraz pomysłodawczynią grup terapeutycznych dla seniorów: babć i dziadków.W terapii dzieci i nastolatków bardzo często obecni są rodzice. To oni uczestniczą w konsultacjach, mierzą się z poczuciem winy, bezradnością, napięciem i odpowiedzialnością. A tuż obok nich są często jeszcze inni ważni uczestnicy rodzinnego życia – babcie i dziadkowie. Obecni, zaangażowani, czasem pomagający, czasem komplikujący relacje, czasem bardzo bliscy wnukom. A jednocześnie często nieobecni w polu widzenia psychoterapii.Rozmawiamy o wykluczeniu terapeutycznym babć i dziadków. O ich miejscu w rodzinie, ale bez sentymentalnego lukru i łatwych obrazków. Nie interesuje nas wyłącznie babcia piekąca ciasto i dziadek zabierający wnuki na spacer. Interesują nas również ambiwalencje, konflikty lojalności, rywalizacja pokoleń, poczucie odsunięcia, utraty znaczenia i trudne emocje związane ze starzeniem się.Rozmawiamy też o dzieciach jako wnukach. O tym, czego dzieci potrzebują od babć i dziadków. O tym, co wnuki mogą wnieść do życia starszych osób. O tym, dlaczego relacja między nastolatkiem a dziadkiem bywa czasem bardziej szczera i mniej napięta niż relacja z rodzicem.Punktem wyjścia stają się podobieństwa między adolescencją a późną dorosłością. Nastolatki i seniorzy przechodzą przez własne zadania rozwojowe. W obu tych okresach pojawiają się zmiany ciała, ambiwalencja, poczucie utraty i jednocześnie potrzeba odnalezienia nowego miejsca dla siebie. W adolescencji życie się otwiera. W starości zaczyna się domykanie. Ale w obu przypadkach istotne są pytania: kim teraz jestem, co się ze mną dzieje, co jeszcze przede mną, a co już za mną.Rozmawiamy o podobieństwach między nastolatkami a seniorami. O potrzebie autonomii i bliskości. O wahaniu między zmianą a ciągłością. O tym, jak trudno jest jednocześnie żegnać dawną wersję siebie i próbować budować nową.Pytamy też, czy późna dorosłość i starość to czas, w którym psychoterapia nadal ma sens. Czy można przychodzić na terapię nie po to, żeby zaczynać życie od nowa, ale żeby lepiej zrozumieć to, które już się przeżyło. I czy psychoterapia może być miejscem, w którym człowiek odzyskuje prawo do własnej historii – nawet wtedy, gdy wydaje się, że większość ważnych rzeczy już się wydarzyła.Odwołujemy się do kilku filmów, książek i piosenek: Tam, gdzie rosną poziomki — reż. Ingmar BergmanPatrząc w słońce. Jak sobie radzić z przerażeniem śmiercią — autor: Irvin D. Yalom.Starzenie się. Przygoda życia, które trwa — autorka: Danielle Quinodoz.Jaszczur — autor: Honoré de Balzac.Sny o miłości — reż. Dag Johan HaugerudWartość sentymentalna — reż. Joachim TrierAvec le temps — autor i wykonawca: Léo FerréZa czasem czas — polska wersja utworu „Avec le temps”, tekst: Jacek Cygan