Poesia cun Alberto Màsala

Su bonu de sos sardos, giai l’ischimus, nonconnoschimus s’istòria nostra, in iscola non nos l’insegnant, e mi paret chi a parte cuddos pagos istudiosos o apassionados a su bonu de sa gente l’andat bene gai, l’andat bene chi figios suos no imparent s’istòria sarda in iscola, chi no iscant belle e nudda de su chi at capitadu in cust’isula in sos sèculos. Apo a èssere deo pessimista ma mi paret chi non semus unu pòbulu amantiosu de s’istòria sua. Est una cosa grave, ca a connòschere s’istòria de unu logu e de unu pòbulu agiudat a iscramentare ma fintzas a cumprèndere inue semus in su presente. Ma in prus mi paret chi b’at cantos de s’istòria nostra chi mancu numenamus, chi nche sunt galu prus interrados e ismentigados ca ddoe atpagu interessu e ca, fintzas cuddos pagos maistros e professores coragiudos chi istudiant e insegnant s’istòria sarda in sas iscolas, no ddos tratant. B’at perìodos chi parent mortos, bòidos, comente chi no esseret capitadu nudda, comente chi s’istòria esseret in fèrias. Su seschentos, su de 17 sèculos, estunu de custos. Sa Sardigna faghiat parte tando de s’imperu ispagnolu, in unu perìodu chi sos ispagnolos ddi tzerriant el siglo de oro, su sèculu de oro. Deo, comente a su bonu de sos chi m’ascurtant, no isco nudda de custu perìodu,ma apo semper àpidu sa curiosidade de lu connòschere mègius, e carchi cosa apo recuperadu cando apo lègidu sos romanzos de Nicolò Migheli, s’òspite de sa puntada de oe, Nicolò Migheli est lussurgesu, in medas giai l’ais a connòschere, est unu sotziòlugu chi at pubblicadu traballos de caràtere iscientìficu ma fintzas romanzos comente a Hidalgos, La storia vera di  Diego Henares de Astorga, La grammatica di febrés e, s’ùrtimu, in su 2023 su romanzi chi tratamus in sa puntada de oe, IlCavaliere Senza Onore, chi est essidu in su 2023 pro Arkadia editore, e chi contat su contu de Juan Domingo Meloni, unu bandidu bìvidu in Sardigna in cussu sèculu etotu chi agiudat a cumprèndere mègius comente fut sa vida e cales furintsos atores polìticos in sas biddas nostras tando. Cun Nicolò oe chistionamus de su seschentos in Sardigna, de comente mai issu s’est interessadu a cust’època, de comente est nàschidu custu protagonista, ma fintzas de s’istòria vera e de su contestu istòricu a sa fine de su seschentos e a comintzos e su setighentos.Libru #1: Il Cavaliere Senza Onore de Nicolò Migheli - https://www.arkadiaeditore.it/il-cavaliere-senza-onore-2/Libru #2: Hidalgos de Nicolò Migheli - https://www.arkadiaeditore.it/hidalgos/Libru#3: La Grammatica di Febrés de Nicolò Migheli - https://www.ibs.it/grammatica-di-febres-libro-nicolo-migheli/e/9788868512002?srsltid=AU7gw4ULTzxf_QTSmG4yztKi8IRa5xOKnYNH5zTQlXqRNYkjljF5IrmzLibru #4: La grammatica di Febrés de Nicolò Migheli - https://www.libreriauniversitaria.it/storia-vera-diego-henares-de/libro/9788896412954?srsltid=AU7gw4VzkLpPrWrtHsYWOe-WeciNL6pptgTIlIZgp9uumeWxFVrNll2e

“Sa mùsica nonconnoschet làcanas, aperit totu sas ghennas”, custas paràulas mi ddas at naradas s’òspite de sa puntada de oe e so de acòrdiu cun issa, ca penso chi sasemotziones e sos sentimentos chi nos trasmitit sa mùsica sunt malos a cumprèndere e galu prus malos a ispiegare, e pro cussu ddos chircamus. A andare a connòschere àteras culturas servit mescamente pro biere chi sas làcanasimmaginàrias intre culturas e paisos sunt ebbia cuntzetos chi amus interiorizadu ma chi a nàrrere sa beridade no esistint ca si sa pessone at ànimu e coràgiu e gana de iscopèrrere e, mescamente, de imparare no ddoe at làcana peruna. Custa est sa casta de esperièntzia chi at fatu Claudia Aru candoat tiradu a Brasile cun Moussa, unu maistru de capoeira chi bivet in Casteddu, pro imbucare a sa favela de Salvador de Bahia inue Moussa est nàschidu e pro, a contu suo, ammustrare a sa gente de inie a ballare e a cantare. In custu biàgiu– chi at ispiradu fintzas su documentàriu “In Tundu” fatu dae sa Rai – Claudia s’est sàpida chi est issa sa chi at imparaduprus e at cambiadu puntu de vista. A Claudia Aru giai la connoschides totus, est una musicista e cantadora de Biddexidru chi at pubblicadu ses album, at istudiadu mùsica e mescamente cantu jazz in s’universidade de Bologna e in suconservatòriu de Casteddu, ma at fatu fintzas unu muntone de àteras esperièntzias de formatzione in Sardigna, in Catalogna, in Itàlia, in sos Istados Unidos de Amèrica e como est maistra de cantu in s’iscola Luigi Boccherini de Mandas,  e in su CastedduVoice Lab de Casteddu. In custa puntada Claudia Aru nos contat de comente est nàschida sa idea de giùghere sa mùsica sarda a una favela brasiliana, de s’esperièntzia sua cun sa limba portoghesa ma mescamente de s’importantzia desos limbàgios non verbales, de sos sìmbulos culturales chi at connotu inie e de su ruolu chi podet tènnere sa mùsica in s’iscàmbiu intre sas culturas.In Tundu: https://www.raiplay.it/video/2025/07/watchfolder-SARDEGNA-NOGEO-INTUNDULOGO--B-R--1800mp4-2e25f717-2679-4d6a-a36b-cb31df3fa0ee.html?wt_mc=2.www.cpy.raiplay_vid_RaiSardegna-RaiSardigna.

Cantas bortas in prus de vint’annos chi apo coladu fora de Sardigna in su disterru apo intesu zente narande-mi "ghira-ti-che, ite che chircas in Itàlia o in Londra, totunu in bidda, in Sardigna istamus mègius" … e àteros, chi mi navant |mira arguai non t’intret in conca de ti nche ghirare, abbarra inue ses, a inoghe ghira in fèrias ebbia, non b’est nudda, non b’est traballu". Dae cando fuo unu giòvanu de vint’annos m’at semper turmendadu custa chistione, custu dilemma de no ischire si abbarrare o si mi nch’andare. Non pesso de èssere s’ùnicu, pesso chi medas de nois chi sunt in foras si nche chèrgiant ghirare ma non faghet ca timent de no agatare nudda, ma àteros puru chi tenent unu rifiutu e chi non nde bolent mancu s’intesa de bìvere in Sardigna ca la càrculant una terra ispèrdida e chena benidore… in sa puntada de oe chistiono de custas cosas cun Daniela Vitellaro atora e traballadora de s’ispetáculu, pruschetotu in sardu campidanesu, est laureada in scièntzia e tècnicas psicològicasma de candu fiat pitica at sémper istimadu is artes, sa mùsica, su ballu e su foeddu, e de sos mèdios de comunicatzione. Daniela iscriet, ispetàculos suos, ma traballat fintzas in is scolas cun laboratòrios po pipios inue iscrient iscenegiaturase de films curtzos, semper in sardu e cun temas relatados a sas chistiones chi nos pertocant comente sardos. In cust'arresonada fatzo sa parte de cuddu chi, aende bìvidu medas annos in foras, non cumprendet pro ite si che diat dèpere rientrare a Sardigna, intzighidande a Daniela e istimolande s’arresonada a picu deprovocatziones e paradossos. A sa fine nd’essit una bella arresonada supra sa vida in Sardigna e sos pro e contro de custu logu chi deo e Daniela istimamus e cunsideramus domo nostra.

It’est su teatru oe in die? Ite bolet nàrrere a andare a teatru in custu tempus inue semus semper afurriados e bombardados de imàgines, filmis, series televisivas, semus abbrentados de unumuntone de cosas chi podimus castiare cando e comente bolimus. Ca su teatru no est aicci, est a s’imbresse, estunu logu chi rechedit presèntzia, est un’arte chi pretendet chi su pùbblicu siat presente in su matessi logu a sa matessi ora de s’ispetàculu ca su chi bidimus in su palcu no ddu torramus a bìere a pustis. Su teatru puru a malaògia at cambiadu però, emancari abbarret una forma de arte a bandas e fintzas unu pagu de élite at bestidu cosas noas pro poderare sos cambiamentos de sa tecnologia e de su consumu de prodotos audiovìsivos.In custa puntada proamus a cumprèndere comente estcambiadu su teatru e su cuntzetu etotu de ispetàculu e pro cussu mi fatzo un’arresonada cun Elio Turno Arthemalle, un atore teatrale famadu meda essidu in su cast de una chentina de produtziones. Immoi Elio est  diretore de s’assòtziu Teatro Impossibile, ma est puru produtore, autore, presentadore, atore, dopiadore, tradutore in sardu e in italianu traballande meda in sa televisione e in su tzìnema mescamente insardu. Elio at fintzas insegnadu e at fatu su consulente pro s’universidade de Casteddu, at insegnadu in su Middlebury College in sos istados unidos, e in totu at fatu prus de chentu progetos educativos pro iscolas, comunas, e entespùbblicos in Sardigna, in Italia e in àterue.

Sa religione mussulmana est praticada oe in die dae prusde unu miliardu e mesu de pessones mescamente in Àsia, in Àfrica ma fintzas in Europa ca nch’at logos che a sa Turchia e a sa Bosnia inue sa majoria de sa gente est musulmana o in àteros paisos che a sa Frantza e a s’Isvètzia inue ddoe at minorias mannas. Ma cando naschit e inue naschit custa religione? Einghite credent sos mussulmanos?

In custa puntada torro a pigare sa chistione de sa poesia, s’arte chi pro sos sardos, a su nessi a parre meu, est istoricamente sa prus arta de totus. Nd’apo giai faeddadu in un’àtera puntada ma custa borta tenio gana de nde torrare a chistionare cun unu poeta, cun un’amigu connotu meigantos annos faghet in Itàliae chi tenet su mèritu de m’àere fatu pensare a manera diferente siat a sa limba nostra ma mescamente a s’arte e a s’importàntzia chi tenet pro s’umanidade. S’amigu est Alberto Màsala, othieresu disterradu in Bologna. Alberto non bastat unapuntada intrea pro contare totu su chi at fatu in sa vida, publicadu poesias, bortadu libros in italianu dae su castiglianu, dae s’inglesu e dae su sardu, e at traballadu in sa ràdiu, sa televisione e su teatru. Mi so ispassiadu chistionande cun Alberto ca at batidu su puntu de vista de s’artista profaeddare, e de su poeta pro faeddare de poesia, e ca m’at contadu esperientzias e àteras cosas ispantosas pro cumprèndere mègius comente est cambiada sa poesiae sos poetes.

Intre sas limbas europeas minorizadas ddoe at unas cantas chi, gràtzias a sas istitutziones polìticas issoro, ant balangiadu un’istatus de normalidade in sa vida pùbblica e in s’impreu de cada die. Si pesso a su gallesu e a s’euskera pro nàrrere, sunt duas limbas chi nche fiant a puntu de iscumpàrrere ma chi a bellu a bellu si nche sunt pigande ispàtzios mannos pro fàghere in modu chi chie chistionat custas limbas tèngiat sa libertade de las impreare in calesisiat cuntestu, mancari s’inglesu e su castiglianu sigant a dominare pro como. In Sardigna puru paret gai ma dae annos como b’est ativistas e volontarios chi ant fatu meda pro su chi su sardu si nche pighet ispàtzios e pro fàghere a modu chi, si unu cheret, potzat agatare informatziones in sardu in totue. Pro nàrrere in s’aràdiu, in televisione, in sas retzas sotziales e in s’editoria amus fatu conchistas mannas ma ddoe at àteros contestos puru, mescamente iscientìficos, inue su trabballu fatu est mannu gai etotu. Sardware, pro nàrrere, est un’assòtziu de ativistas chi traballat pro sa presèntzia de su sardu in sa tecnologia, chi at traduidu aplicatziones comente a Telegram e Mozilla Firefox in sardu, e sighit a pònnere impare ativistas e volontàrios chi tenent gana de s’impegnare in custa faina. Flavia Eva Floris est tradutora, maistra de iscolae dotoranda in Tradutzione, Gènere e Istùdios Culturales in s'Universitat de Vic - Universitat Central de Catalunya e at fatu sa chirca a sa figura e is traballos de is tradutoras chi ant traduidu òperas de narrativa in sas limbas minorizadas de Sardigna. At pigadu sa laurea magistrale in TradutzioneIspetzialìstica in s'Universidade de Casteddu, cun una tesi in sardu subra de tecnologias pro sa tradutzione e lìnguas minorizadas, analizende unu progetu collaborativu e tecnològicu de tradutziones de testos amministrativos in sardu.Adrià Martín Mor est professore de tecnologias desa tradutzione in s’Universidade Autònoma de Bartzellona. In passadu, at traballadu in sa California State University Long Beach e in s’Universidade de Casteddu. Comente tradutore literàriu at tradùidu a Sergio Atzeni e Pasolini incatalanu. Presentat su programma «Beni cun me», in pitzus de is lìnguas de Sardigna, in sa RAI. Comente musitzista, at publicadu in su 2024 De Sardenya a Califòrnia, unu discu de cantzones in catalanu (de Bartzellona e de s’Alighera), in sardu e in inglesu, chi sunt sa colunna sonora de s’istagione imbeniente de «Beni cun me». Flavia e Adrià nos contant bene ite est sardware eite faghet totu, de sos prozetos chi ant fatu e chi est a fàghere, de su raportu issoro cun sas istitutziones e de su benidore de su sardu in sa tecnologia.

In cada paisu o natzione chi siat, nch’at artistas chi, sigomente ant apertu àndalas noas in s’arte e in sas iscolas artìsticas de cussos logos, sunt carculados a diferente dae sos àteros, pionieris de una moda noa de fàghere arte. Pessamus pro nàrrere a su chi at fatu Proust in su romanzu frantzesu, o Kafka etotu chi amus tratadu cudda die in s’àtera puntada, mafintzas àteros: Lorca in sa poesia ispagnola, Nazik Mala’ika in sa poesia àraba e Ibsen in su teatru norvegesu. In sa literadura sarda de sos ùrtimos chimbanta annos a parre meu sos romanzos de Sergio Atzeni abbarrant una prenda de istilee de originalidade chi non tenet paragones meda ca romanzos comente a Passavamo Sulla Terra Leggeri, pro nde mentovare unu chi mi piaghet meda, ammisturat sa traditzione orale sarda cun unu limbazu modernu e isperimentale. M’azis a nàrrere chi Passavamo Sulla Terra Leggeri est su prus mainstream ma àteros romanzos suos puru non sunt a mancu ca si pessamus a Il Quinto Passo è l’Addio, si podet nàrrere ch’at barigadu un’immàgine folklòrica e immòbile de sa Sardigna, ca at contadu su logu suo, est a nàrrere sa tzitade de Casteddu, comente a una realtade istòrica, urbana e mediterranea, cun sos trìbulos e sos problemas suos, atesu dae cudda immàgine idealizada de sas biddas o de sas campagnas. Pro cumprèndere megius s’importàntzia de Atzeni, ca non so espertu e no apoistudiadu is romanzus cosa sua, oe mi fatzo un’arresonada cun Giacomo Casti. Giacomo bivet in Sardigna e trabballat in su mundu de sa literatura, su teatru e sa mùsica, est regista e atore po antas teatro de Santu Isparau, est istadu in su diretivu de sa Fondazione Giuseppe Dessì e at fundadu s’assòtziu Chourmo chi cada annu dae prus de vint’annos a como aparitzat su Festival Marina Café Noir in Casteddu. Libru #1: Gli Scritti Giornalistici di Sergio Atzeni de Gigliola Sulis https://edizionimaestrale.it/prodotto/scritti-giornalistici-1966-1995/Libru #2: Caro Umberto, Sergio carissimo. Gramsci, comunismo e religione nelle lettere tra Sergio Atzeni e Umberto Cardia de Giuseppe Marci

Sos sèculos dae su de 12 a su de 13 sunt carculados de sos prus importantes pro connòschere s’istòria sarda in s’edade de mesu, mescamente ca sos zuigados de Arborea, de Gaddura, de  Càllari e de Torres fiant istitutziones isvilupadas meda e chi fagheint cambiamentos meda e teniant cuntatos cun totu su mediterràneu e s’Europa. Sas biddas nostras etotu in cussos sèculos connoschent cambiamentos istòricos de importu pro cumprèndere totu su chi at capitadu a pustis. Sende apassionadu de istòria e mescamente de sa manera de faeddare de istòria chi andat de moda in custos annos tenio sa curiosidade de ischire comente fiat sa vida in sas biddas in cussu tempus e pro cussu mi fatzo un’arresonada cun Alessandro Soddu, professore de istòria medievale in s’Universidade de Tàtari chi at istudiadu sos documentos sardos antigos e s’istòria sarda medievale e nos contat de comente fiat sa vida in una bidda sarda in sos sèculos chi tzerriamus edade de mesu, namus pagu prus a mancu dae su 1100 a su 1390, ma fintzas fiant sas figuras prus importantes in sas biddas, comente fiant sas relatziones intre de issos, ite podere teniant sas biddas e sas crèsias in sa vida polìtica de sos   zuigados , cale est s’erentzia de cussos sèculos chi galu s’agatat in sas biddas nostras? Ite lùmenes de logos, traditziones, pràticas fintzas polìticas nos est abbarradu.Libru #1: Il Tempo dei Giudicati https://www.ilisso.it/prodotti/libri/il-tempo-dei-giudicati-37795

Su mundu de sos prodotos audiovisivos est unu desos prus mannos e de sos chi est creschende de prus in custos annos, mescamente sas series, sa chi dae meda lis tzerriamus telefilm, ca ddoe at unu muntone in prus e ca est una moda siat a ddas castiare ma fintzas a arresonare chin sos amigos o in sos forum in internet de sa trama, de sos personàgios, e gai, totu. A mie puru m’aggradant meda mancari non sia de cuddos chi nd’abbadiat unu muntone, ca sèpero e de milli chi nd’at essidu nd’apo bidu chissai deghe o bìndighi in totu. Tenio sa curiosidade però de connòschere menzus custu mundu e de cumprèndere comente est cambiadu in custos annos. Pro cussu in custa puntada mi fatzo un’arresonada cun Myriam Mereu chi at consighidu su dotoradu de chirca in Istùdios filològicos e literàrios in s’Universidade de Casteddu cun una tesi a pitzu de sa limba faeddada in su tzìnema sardu de oe. Dae su 2023 a su 2025 Myriam est istada assegnista de chirca po s’unidade de chirca casteddaja in s’àmbitu de su progetu “ATLas - Atlante delle televisioni locali” (PRIN 2020). A pustis de àere fatu tres annos de didàtica in linguàgios de sa televisione e de is mèdies noos in s’Universidade de Casteddu, imoi est tutor in su cursu de LM in Giornalismo e Informazione Web in sa matessi universidade e faghet unu cursu de teorias e anàlisi de su tzìnema e de s’audiovisivu in su IED de Casteddu. Est autora e condutora de programmas in s’arràdiu e in sa televisione in sardu, tenet unu podcast chi si narat Seriedda; in su 2024 at pubricau sa monografia sua Le voci dello schermo - Le lingue nel cinema sardo contemporaneo cun s’editori Mimesis.Libru: Le voci dello schermo. Le lingue nel cinemasardo contemporaneo de Myriam Mereu https://www.mimesisedizioni.it/libro/9791222313542Libru #2: Complex TV. Teoria e tecnica dello storytelling delle serie tv de JasonMittell https://www.ibs.it/complex-tv-teoria-tecnica-dello-ebook-jason-mittell/e/9788875218539Libru #3: Long tv. Le serie televisive viste davicino de Daniela Cardini https://www.ibs.it/long-tv-serie-televisive-viste-libro-daniela-cardini/e/9788840019680