اپیزود ۳۲ | زبان در کجای مغز است؟

اپیزود پایانی فصل اول، پس از وقفه‌ای طولانی، با این پرسش شروع می‌شود: زبان برای یک نفر تنها هیچ فایده‌ای ندارد، پس چطور فرگشت یافت؟ «انتخاب گروهی» با مشکل مفت‌خورها روبه‌روست، و زبان به‌ویژه در برابر تقلب آسیب‌پذیر است، چون دروغ گفتن برای فرد سود دارد. یک پاسخ این است که زبان از گفت‌وگوی والد و فرزند برای آموزش ابزارسازی آغاز شد و انتخاب خویشاوندی برای توضیحش کافی است. پاسخ دیگر، از رابین دانبار، این است که حدود دوسوم گفت‌وگوهای ما غیبت است؛ سازوکاری که متقلبان را رسوا و نیکوکاران را تحسین می‌کند. حلقه‌های بازخورد زبان، نوع‌دوستی، مجازات، مغز بزرگ‌تر و پخت‌وپز انسان خردمند را ساختند: هم مهربان‌ترین و هم بی‌رحم‌ترین گونه. اپیزود با مرور پنج پیشرفت بزرگ، از هدایت تا سخن گفتن، و نگاهی به پیشرفت ششم، یعنی هوش مصنوعی فراانسانی، فصل اول را به پایان می‌برد.فصل اول ذهن زیبا بازگویی کتاب «تاریخچه مختصر هوش» نوشته‌ی مکس بنت است:A Brief History of Intelligence: Evolution, AI, and the Five Breakthroughs That Made Our Brains (Max Bennett) Hosted on Acast. See acast.com/privacy for more information.

ما حدود هفت میلیون سال پیش از شامپانزه‌ها جدا شدیم، اما مغز نیاکانمان تا حدود دو و نیم میلیون سال پیش تقریباً ثابت ماند. سپس بیش از سه برابر شد. داستان از نابودی یک بهشت جنگلی شروع می‌شود: حرکت صفحات زمین دره‌ی بزرگ ریفت را ساخت، شرق آفریقا خشک شد و ساوانا جای جنگل را گرفت. نیاکان ما ابتدا روی دو پا ایستادند، بی‌آنکه مغزشان بزرگ شود (لوسی، ۳ تا ۴ میلیون سال پیش). بعد لاشه‌خوار شدند و ابزار سنگی الدووایی ساختند. حدود دو میلیون سال پیش، هومو ارکتوس با مغزی دو برابر، شانه‌هایی برای پرتاب، توانایی دویدن استقامتی و احتمالاً آتش و پخت‌وپز، به شکارچی رأس هرم بدل شد. مغز بزرگ «معضل زایمان» و نوزادان نارس را به همراه آورد، و با آن پیوندهای زوجی و نقش مادربزرگ‌ها شکل گرفت. اما آیا هومو ارکتوس حرف می‌زد؟ پرسش منشأ زبان، یا «مسئله‌ی والاس»، هنوز از سخت‌ترین پرسش‌های علم است.فصل اول ذهن زیبا بازگویی کتاب «تاریخچه مختصر هوش» نوشته‌ی مکس بنت است:A Brief History of Intelligence: Evolution, AI, and the Five Breakthroughs That Made Our Brains (Max Bennett) Hosted on Acast. See acast.com/privacy for more information.

در ۱۸۳۰ مردی فرانسوی ناگهان فقط توانست یک هجا بگوید: «تان». پل بروکا پس از مرگش ناحیه‌ای آسیب‌دیده در لوب پیشانی چپ او یافت. کمی بعد کارل ورنیکه بیمارانی را دید که روان اما بی‌معنا حرف می‌زدند و آسیبشان کمی عقب‌تر بود. آیا «اندام زبان» پیدا شده بود؟ نه به این سادگی. شامپانزه‌ها هم نواحی بروکا و ورنیکه دارند، اما آسیب این نواحی ارتباطشان را مختل نمی‌کند. صداهای میمون‌ها معادل خنده و گریه‌ی ماست، نه زبان. انسان دو سیستم ارتباطی دارد: سیستم کهن و ژنتیکی بروز هیجانات، و زبان که آموختنی است. زبان مثل پرواز پرندگان است: در ژن‌ها کد نشده، اما «برنامه‌ی درسی ژنتیکی» آن هست: پیش‌گفت‌وگوی نوبتی، توجه مشترک و غریزه‌ی پرسیدن. این غریزه‌ها نوقشر را برای زبان به خدمت می‌گیرند. پس زبان «جایی» در مغز ندارد، بلکه حاصل شبکه‌های در هم تنیده است. و پرسش پایانی: چرا زبان فقط یک بار پدید آمد؟فصل اول ذهن زیبا بازگویی کتاب «تاریخچه مختصر هوش» نوشته‌ی مکس بنت است:A Brief History of Intelligence: Evolution, AI, and the Five Breakthroughs That Made Our Brains (Max Bennett) Hosted on Acast. See acast.com/privacy for more information.

ارسطو «روح عقلانی» را وجه تمایز انسان می‌دانست، اما صد سال پژوهش روی جانوران فهرست توانایی‌های «فقط انسانی» را تقریباً خالی کرد. داروین درست می‌گفت که تفاوت ما با جانوران پیشرفته تفاوت درجه است، نه نوع. در مغز انسان هیچ ساختاری نیست که در مغز دیگر نخستی‌ها نباشد. یک استثنای مهم وجود دارد: زبان، نام پیشرفت بزرگ پنجم. جانوران ارتباط برقرار می‌کنند، اما زبان انسانی دو ویژگی یگانه دارد: برچسب‌گذاری اعلامی و دستور زبان. کانزی، واشو و کوکو با سال‌ها آموزش نشانه‌ها را آموختند و حتی ترکیب‌های تازه ساختند، اما هرگز به سطح کودکی سه-چهار ساله نرسیدند. زبان به ما اجازه داد شبیه‌سازی‌های ذهنی‌مان را به مغزهای دیگر منتقل کنیم، از اعمال خیالی دیگران بیاموزیم، اسطوره‌های مشترک بسازیم و از «عدد دانبار» فراتر برویم. اما هدیه‌ی اصلی زبان انباشت ایده‌ها در طول نسل‌هاست.فصل اول ذهن زیبا بازگویی کتاب «تاریخچه مختصر هوش» نوشته‌ی مکس بنت است:A Brief History of Intelligence: Evolution, AI, and the Five Breakthroughs That Made Our Brains (Max Bennett) Hosted on Acast. See acast.com/privacy for more information.

آیا میوه‌ای مثل انجیر در ساختن مغز ما نقش داشته؟ «فرضیه‌ی مغز بوم‌شناختی»، رقیب جدی فرضیه‌ی مغز اجتماعی، می‌گوید آری. میوه‌ها پنجره‌ی زمانی کوتاهی دارند، گاهی کمتر از ۷۲ ساعت، و رقیبان بسیاری برای آن‌ها وجود دارد. پس میوه‌خوار باید پیش از گرسنگی نقشه بکشد. شامپانزه‌ها نزدیک درخت انجیر می‌خوابند و صبح زودتر بیدار می‌شوند. الکس دکاسین در ۲۰۱۷ با مقایسه‌ی بیش از ۱۴۰ گونه نشان داد میوه‌خواری حتی بهتر از اندازه‌ی گروه، اندازه‌ی مغز را پیش‌بینی می‌کند. آزمایش مریم نقشبندی و ویلیام رابرتس (۲۰۰۶) نشان داد میمون‌های سنجابی برای اینکه زودتر آب بگیرند از خرمای بیشتر می‌گذرند، اما موش‌ها نه. شاید سازوکار پیش‌بینی نیاز آینده همان نظریه‌ی ذهن باشد: «خودِ آینده» را مثل شخص دیگری شبیه‌سازی می‌کنیم. پیشرفت چهارم با سه جلوه‌ی یک توانایی پایان می‌یابد: نظریه‌ی ذهن، یادگیری تقلیدی و پیش‌بینی نیازهای آینده.فصل اول ذهن زیبا بازگویی کتاب «تاریخچه مختصر هوش» نوشته‌ی مکس بنت است:A Brief History of Intelligence: Evolution, AI, and the Five Breakthroughs That Made Our Brains (Max Bennett) Hosted on Acast. See acast.com/privacy for more information.

در سال ۱۹۹۰، در آزمایشگاه جاکومو ریتزولاتی در دانشگاه پارما، پژوهشگری هنگام ناهار ساندویچش را برداشت و بلندگوی وصل به مغز یک میمون ماکاک بی‌حرکت ناگهان بوق زد. نورون‌های حرکتی میمون با دیدن حرکت دیگری هم روشن می‌شدند. این‌ها «نورون‌های آینه‌ای» نام گرفتند. سه تفسیر درباره‌شان وجود دارد، اما شواهد از این حمایت می‌کند که نخستی‌ها حرکت دیگران را در ذهن شبیه‌سازی می‌کنند؛ حتی با شنیدن صدای شکستن بادام‌زمینی. این شبیه‌سازی به فهم نیت کمک می‌کند و مهم‌تر از آن، یادگیری مهارت‌های کاملاً تازه از راه تقلید را ممکن می‌کند. شامپانزه‌ای که تا پنج سالگی شکستن آجیل را از مادرش نبیند، هرگز یادش نمی‌گیرد. نظریه‌ی ذهن سه چیز به این یادگیری می‌دهد: آموزش فعال، پشتکار طولانی و تشخیص حرکت عمدی از تصادفی. حالا نبوغ یک فرد دیگر با مرگش نمی‌میرد.فصل اول ذهن زیبا بازگویی کتاب «تاریخچه مختصر هوش» نوشته‌ی مکس بنت است:A Brief History of Intelligence: Evolution, AI, and the Five Breakthroughs That Made Our Brains (Max Bennett) Hosted on Acast. See acast.com/privacy for more information.

دوستت در کافه ناگهان اخم می‌کند و می‌رود، و تو بی‌اختیار خودت را جای او می‌گذاری تا بفهمی چه شد. این همان «نظریه‌ی شبیه‌سازی» است: ما با مدلی که از ذهن خود ساخته‌ایم ذهن دیگران را شبیه‌سازی می‌کنیم. برای همین همان نواحی تازه‌ی مغز نخستی‌ها، قشر پیش‌پیشانی دانه‌دار و قشر حسی نخستی‌ها، هم در شناخت خود فعال‌اند و هم در شناخت دیگران. رشد کودکان، از آزمون آینه در دو سالگی تا آزمون سالی و آن در چهار-پنج سالگی، و شامپانزه‌های تنها بزرگ‌شده‌ای که خود را در آینه نمی‌شناسند، این پیوند را نشان می‌دهد. نظریه‌ی ذهن در گروه‌های سلسله‌مراتبی نخستی‌ها می‌توانست سرنوشت یک فرد را عوض کند، و برای هوش مصنوعی آینده هم حیاتی است. اما معمای تازه‌ای هم هست: در نوامبر ۱۹۶۰ جین گودال دید شامپانزه‌ها با شاخه موریانه شکار می‌کنند. مهارت شگفت نخستی‌ها در ساخت و یادگیری ابزار از کجا آمده است؟فصل اول ذهن زیبا بازگویی کتاب «تاریخچه مختصر هوش» نوشته‌ی مکس بنت است:A Brief History of Intelligence: Evolution, AI, and the Five Breakthroughs That Made Our Brains (Max Bennett) Hosted on Acast. See acast.com/privacy for more information.

مغز ما نسخه‌ی «آیفونی» مغز شامپانزه نیست؛ ساختار مغز کپی‌ها تقریباً همان مغز ماست، فقط کوچک‌تر. از ۷۰ میلیون سال پیش تا ظهور کپی‌ها، مغز حدود صد برابر بزرگ شد. بیشتر این رشد ارتقای سخت‌افزاری بود: بخش‌های قدیمی بزرگ‌تر شدند تا بدن بزرگ‌تر را اداره کنند یا همان کار قبلی را بهتر انجام دهند. اما دو ناحیه واقعاً تازه بودند: قشر پیش‌پیشانی دانه‌دار و قشر حسی نخستی‌ها. این دو ورودی‌شان را تقریباً فقط از خود نوقشر می‌گیرند. آسیب قشر دانه‌دار علامت آشکاری ندارد، اما «من» را از خاطره و تخیل حذف می‌کند. این نواحی مدلی از مدل می‌سازند: مدلی مرتبه‌ی دوم از نیت‌ها و دانسته‌های خود (فراشناخت). شگفت اینکه همین نواحی در فهم ذهن دیگران، از آزمایش باور نادرست سالی و آن تا همدلی و فریب، هم فعال‌اند. چرا؟فصل اول ذهن زیبا بازگویی کتاب «تاریخچه مختصر هوش» نوشته‌ی مکس بنت است:A Brief History of Intelligence: Evolution, AI, and the Five Breakthroughs That Made Our Brains (Max Bennett) Hosted on Acast. See acast.com/privacy for more information.

شامپانزه‌هایی که کنار رودخانه با حوصله پشت هم را تمیز می‌کنند فقط مشغول نظافت نیستند؛ دارند رأی جمع می‌کنند، قرارداد می‌بندند و وفاداری اعلام می‌کنند. زمان «گرومینگ» نه با اندازه‌ی بدن، بلکه با اندازه‌ی گروه بالا می‌رود. این اپیزود به دنیای پنهان سیاست نخستی‌ها می‌رود. هر نخستی همه‌ی اعضای گروه و روابطشان را می‌شناسد و سلسله‌مراتب را چنان دقیق دنبال می‌کند که پخش صدای «سلطه‌ی یک میمون کم‌رتبه بر میمونی پررتبه» همه را میخکوب می‌کند. اما در جوامع نخستی‌ها زور بازو تعیین‌کننده نیست؛ خاندان، اتحاد، اعتماد و آشتی تعیین‌کننده‌اند. چرا نخستی‌ها این‌قدر سیاسی شدند؟ میوه‌ی فراوان پس از انقراض دایناسورها به آن‌ها کالری و وقت آزاد داد، و در این وقت آزاد مسابقه‌ی تسلیحاتی تازه‌ای آغاز شد: مسابقه‌ی زیرکی اجتماعی که نیازمند خواندن ذهن دیگران بود.فصل اول ذهن زیبا بازگویی کتاب «تاریخچه مختصر هوش» نوشته‌ی مکس بنت است:A Brief History of Intelligence: Evolution, AI, and the Five Breakthroughs That Made Our Brains (Max Bennett) Hosted on Acast. See acast.com/privacy for more information.

۶۶ میلیون سال پیش، روزی معمولی با برخورد سیارکی ۱۰ کیلومتری به شبه‌جزیره‌ی یوکاتان به فاجعه‌ای جهانی تبدیل شد. بیش از صد سال تاریکی، زنجیره‌ی غذایی را فروپاشاند و حدود ۷۵ درصد گونه‌ها، از جمله دایناسورهای غیرپرنده، از میان رفتند. پستانداران کوچک ماندند و وارث زمین شدند. گروهی در درختان آفریقا به نخستی‌ها تبدیل شدند و مغزشان نسبت به نخستین پستانداران بیش از صد برابر بزرگ شد. چرا؟ «فرضیه‌ی مغز اجتماعی» رابین دانبار و همکارانش می‌گوید نوقشر بزرگ نخستی‌ها برای مدیریت روابط اجتماعی پیچیده تکامل یافته، چون اندازه‌ی نوقشر با اندازه‌ی گروه رابطه دارد. اما این رابطه فقط در نخستی‌ها دیده می‌شود. مشاهدات امیل منزل از شامپانزه‌هایی که برای غذا یکدیگر را فریب می‌دادند و آزمایش‌های بعدی نشان می‌دهد نخستی‌ها «نظریه‌ی ذهن» دارند: می‌توانند نیت و دانش دیگران را استنباط کنند.فصل اول ذهن زیبا بازگویی کتاب «تاریخچه مختصر هوش» نوشته‌ی مکس بنت است:A Brief History of Intelligence: Evolution, AI, and the Five Breakthroughs That Made Our Brains (Max Bennett) Hosted on Acast. See acast.com/privacy for more information.