De Publieke Ruimte

Een toekomstgerichte overheid kan niet om de stem van de nieuwste generatie heen. Maar hoe voorkom je dat jongerenparticipatie verwordt tot een administratief afvinklijstje? Wat gebeurt er als je jongeren écht een stem en gelijkwaardige plek geeft in het beleid dat over hen gaat? En wat vraagt dat van ambtenaren die moeten schakelen tussen het hoge abstractieniveau van beleidstorens en de dynamische praktijk? Otto en Martijn gaan hierover in gesprek met Corine Duitman (directeur Jeugd en Familie bij het ministerie van Justitie en Veiligheid), Monique Veldhuis (coördinator Jeugdcriminaliteit bij het ministerie van Justitie en Veiligheid) en Giovanni van Bossé (lid van de Jongerenadviesraad Amsterdam). Tijdens het gesprek verkennen we hoe jongeren — van de Justitiële Jeugdinrichtingen (JJI's) tot gemeentelijke adviesraden — worden betrokken bij complexe maatschappelijke vraagstukken. We bespreken waarom overheden soms moeten vertragen om jongereninbreng op waarde te kunnen schatten, Natuurlijk zijn er instrumenten zoals het Beleidskompas en de toolkit Jeugdparticipatie, maar helpen deze ook om schijnparticipatie te voorkomen? En is het realistisch dat de overheid de kloof met de digitale belevingswereld van jongeren gaat overbruggen? Een goed gesprek over de zoektocht naar échte, fysieke en menselijke connectie als basis voor geslaagde participatie.

In deze aflevering van podcast De Publieke Ruimte spreken we over de omkering van de verantwoordingsrelatie tussen beleid en uitvoering. Centraal staat het essay ‘Zullen we het eens andersom doen?’ dat Wiljan Hendrikx, senior onderzoeker bij de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB) samen schreef met Mark Van Twist, Jesse Dusseljee, Quirine Ganzeboom en Laura Schröer. Een gesprek over signalen uit de praktijk, de kracht van knelpuntenbrieven en het verschil tussen een losse ‘fix’ en een structurele ‘solve’. Ook een gedachte experiment: Wat gebeurt er als beleidsmakers en bestuurders zich moeten verantwoorden aan de uitvoering over de kwaliteit, uitvoerbaarheid en randvoorwaarden van hun beleid? Kunnen we door een omkering van rollen komen tot een eerlijker en meer wederkerig gesprek? Otto en Martijn voeren hierover een verhitte discussie met Wiljan Hendrikx. Ook horen we reflecties van Agnes Rutgers van het programma Slagvaardige Overheid, Arjan Widlak, directeur van de Kafkabrigade, en Hans Verweij, directeur projecten bij ICTU.  

Een overheid die als één geheel werkt, maakt het ondernemers en burgers een stuk makkelijker met uniforme digitale dienstverlening. Maar hoe komen we uit het mijnenveld van al die versnipperde 'mijn-omgevingen'? Beschikt de overheid over voldoende regie en samenwerking om gestandaardiseerde MijnServices overheidsbreed te hergebruiken? Otto en Martijn gaan hierover in gesprek met Thera Olthof (directeur Publiekzaken, Handhaving en Veiligheid bij de gemeente Leiden en voorzitter van de Vereniging Directeuren Publieksdiensten, VDP), Koen Wortmann (manager Digitalisering en Uitvoerbaarheid overheidsbreed bij VNG Realisatie) en Rodrique Engering (bestuursvoorzitter van de Kamer van Koophandel en voorzitter van het Netwerk Publieke Dienstverleners, NPD). Tijdens het gesprek verkennen de gasten hoe gestandaardiseerde bouwstenen — zoals profiel-, notificatie- en berichtenservices — bijdragen aan de ambities uit de Nederlandse Digitaliseringsstrategie. Ook bespreken zij waarom de uniforme toepassing van deze services bij gemeenten en uitvoeringsorganisaties nog relatief traag gaat, hoe het krachtenveld rondom gegevensdeling en de AVG werkt, en welke rol digitale wallets kunnen spelen in de toekomst van de publieke dienstverlening.

Een slagvaardige overheid gaat complexiteit te lijf met de jaarlijkse Vereenvoudigingswet. Maar beschikt de overheid al over de benodigde veranderinfrastructuur, -filosofie en -rollen om dat waar te maken? Het is vooral een kwestie van doen! Zo bleek tijdens de vijfde editie van de Dag van de Publieke Dienstverlening, georganiseerd door het Programma Werk aan Uitvoering. Otto en Martijn gaan in gesprek met Bart Snels (kwartiermaker Slagvaardige Overheid bij het ministerie van Binnenlandse Zaken) en Hans Ouwehand (voorzitter van de Raad van Bestuur van het CAK, die zich inspant voor ‘uitstekende (digitale) dienstverlening’, een van de vier actielijnen van de Slagvaardige Overheid). Daarnaast horen we Staatssecretaris Eric van der Burg over de politieke drive achter deze opdracht. Tijdens de Dag van de Publieke Dienstverlening, voerden professionals uit beleid en uitvoering diverse trialogen met Eerste en Tweede Kamerleden. Hoe dat is bevallen vertellen Mary Fiers, Barbara Kathmann, Joost Sneller en Robin van Leijen. En Sandra van Thiel (professor public management aan de Erasmus Universiteit) legt uit welke Haagse driehoeken er bestaan, en hoe een trialoog kan helpen om  de gesprekscyclus te verbeteren tussen bestuur, beleid en uitvoering.

De overheid wil meer regie over haar eigen digitale infrastructuur. Niet alleen om minder afhankelijk te zijn van Amerikaanse Big Tech. Maar ook omdat digitale autonomie een democratische randvoorwaarde is. Toch besteden overheden cloudvoorzieningen vooralsnog individueel aan zonder daarbij samen te werken. Dat kan toch anders? Hoogste tijd voor een overheidsbrede soevereine cloudvoorziening en een centrale marktplaats voor cloudtechnologieën. Martijn en Otto gaan hierover in gesprek met Ron Kolkman, voorzitter van het aanjaagteam Cloud binnen de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) en hoofdingenieur-directeur bij Rijkswaterstaat. Over de collectieve inzet van gemeenten spreken ze met Jacco Brouwer, beleidscoördinator Cloud en Digitalisering bij de VNG.  En ook de Waterschappen zitten niet stil. Zo blijkt uit het verhaal van Rozemarijn ter Horst, programmamanager Collectieve Thema's bij het Waterschapshuis. Dat is de gemeenschappelijke regeling waarin 21 waterschappen werken aan een digitale agenda. Een simpel gesprek over complexe onderwerpen zoals de meerwaarde van een autonome werkplek, het nut van dataportabiliteit, de kracht van Europese jurisdictie en de uitdaging om een Toyota Prius te verkopen aan BMW-rijders.

Wat gebeurt er als een kind in de jeugdstrafrechtketen terecht komt? Hoe werken het Openbaar Ministerie, de Rechtspraak en al hun ketenpartners samen in de wetenschap dat het straffen van een jongere ook een pedagogisch effect moet hebben? Otto en Martijn gaan hierover in gesprek met Heleen Rutgers, hoofdofficier van justitie van parket Midden-Nederland. Julia Mendlik, president van de rechtbank Rotterdam. En Mohamed Hedi, die als ervaringsdeskundige het perspectief van de jongeren waar dit over gaat bespreekt. Hoe zorgen we dat jongeren, slachtoffers en samenleving ervaren dat de overheid werkelijk van waarde is? Want een jongere die het jeugdstrafrecht ingaat, komt daar als het goed is ook weer uit en heeft dan nog een leven voor zich. Hoe bereiden we die jongeren daarop voor? Als je weet dat slechts 40 procent van de jeugdstrafrechtzaken binnen de norm van 180 dagen tot een rechterlijk vonnis wordt afgehandeld. Dan is de vraag niet alleen: hoe krijgen we zaken sneller door het systeem? Maar ook: wanneer helpt het systeem jongeren daadwerkelijk verder?

In welke cloud zetten we onze data? Hoe gaan we om met AI in publieke dienstverlening? Hoe worden we digitaal weerbaar en wat verstaan we onder digitaal vakmanschap? Complexe vragen die elke overheidsorganisatie voor zichzelf dient te beantwoorden, waarbij het helpt om samen op te trekken. De Nederlandse Digitalisering Strategie (NDS) is het programma waarmee het Rijk, provincies, gemeenten, waterschappen en publieke dienstverleners als één overheid werken aan dit soort vraagstukken op het gebied van de digitale overheid. In deze aflevering van podcast De Publieke Ruimte spreken Otto en Martijn met Erik Jan Boon, programmadirecteur Nederlandse Digitalisering Strategie. Ook schuift Martijn Groenewegen aan, CIO bij de gemeente Eindhoven en voorzitter van het CIO Beraad bij de vereniging van informatiemanagers bij gemeenten IMG 100.000+. Als derde tafelgast schuift Bart Geerdink aan, als programmamanager NDS bij de VNG. Een zeer actueel gesprek, want ondanks dat de NDS-Raad als adviesorgaan stopt, gaat de NDS als strategische koers gewoon door. Hoe werkt zo’n programma zonder direct mandaat, centraal budget of formele bevoegdheid? Lukt het de koplopers om met bestaande mensen en middelen herbruikbare resultaten op te leveren? Welke rol kan een Nederlandse Digitale Dienst hierbij in de toekomst gaan spelen? Duidelijk is dat publieke dienstverleners zoals gemeenten niet afwachten tot het Rijk klaar is met beleid maken. Zij zien zichzelf als kraamkamer van de digitale overheid en gaan liever nu aan de slag met urgente zaken zoals cloud, data en AI. Wat dat oplevert beluister je in deze aflevering van podcast de Publieke Ruimte.

Wat betekent het voor de publieke dienstverlening als systemen uitvallen en verstoringen langer duren dan waar we op voorbereid zijn?  Over welke rampen hebben we het eigenlik? Waar ligt het kantelpunt tussen risico en crisis? Hoe bereid je een organisatie voor op langdurige ontwrichting? Wie bepaalt dan wat er in de keten prioriteit krijgt als iedereen wordt geraakt? Wat is de rol van oefeningen hierbij? Otto en Martijn spreken hierover met Don O’Floinn, hoofd van het Nationaal Crisiscentrum, die dagelijks werkt aan het duiden van dreigingen en scenario’s. Ook is Patricia Zorko te gast. Zij is plaatsvervangend directeur-generaal bij Rijkswaterstaat, verantwoordelijk voor het beheer van vitale infrastructuur. En we spreken met Remco Bakker, bestuurder bij het CIZ en voorzitter van de Rijksbrede Benchmarkgroep. Interessante inzichten over de wendbaarheid van organisaties, de mogelijkheid om van online weer terug te vallen op offline dienstverlening en de uitdaging om centrale organisaties om te klappen naar een decentrale hulpstructuur. Zaken waar niet iedereen dagelijks over nadenkt, maar dat eigenlijk wel vaker zou moeten doen. Wees voorbereid!

Ilja Leonard Pfeijffer legt in zijn nieuwe boek 'Absolute Democratie' uit hoe de democratie en de rechtsstaat in Europa en elders hun glans verliezen en worden ontmanteld. Ilya schetst een wereld waarin recht ondergeschikt wordt gemaakt aan het recht van de sterkste. Hij ziet dat Europa niet alleen door vijanden, maar ook door bondgenoten wordt bedreigd. Een groeiende wereld waarin winnaars van verkiezingen het idee hebben dat ze alleen maar rekening hoeven te houden met de wensen van hun eigen achterban. Kortom; een wereld waarin absolute democratie de constitutionele democratie in kleine stapjes verdringt. Op uitnodiging van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties ging Otto voor een volle zaal ambtenaren met Ilya in gesprek. Dat deed hij samen met Boudewijn Steur (directeur Kennis, Internationaal, Europa en Macro-economie) en Ellen van Doorne (directeur Democratie en Bestuur). We bespreken hoe ambtenaren moeten omgaan met de geleidelijke normalisering van extreme standpunten. En op welke manier zij hun werk integer kunnen doen zonder vermorzeld te worden op het speelveld waar ze zelf onderdeel van uitmaken. Kortom, hoe je recht kan doen aan je ambtseed in roerige tijden. Luister mee naar dit vurige pleidooi tegen de onverschilligheid!

Geld betalen of ontvangen van de overheid kan veel simpeler. Waar je nu van iedere uitvoeringsorganisatie afzonderlijk een brief krijgt met een betaaloverzicht en instructies, zou het toch veel makkelijker zij als we dit overheidsbreed organiseren? In deze aflevering bespreken Otto Thors en Martijn Grimmius twee initiatieven die dit systeem proberen te veranderen. Als eerste is te gast Sianne van Rhee MSc. CPC, programmamanager bij het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB). Zijn vertelt over het overheidsbrede programma Clustering Rijksincasso, gericht op meer samenhang in vorderingen en schulden. Ten tweede spreken ze met Vincent van der Ploeg, auditmanager bij de Auditdienst Rijk. Hij deed onderzoek naar de resultaten van het programma Vereenvoudiging Inkomensondersteuning voor Mensen (VIM). Ook schuift veranderkundige Daniël Wolfs aan om dit soort transities in een breder perspectief te bieden. Welke belemmeringen kom je tegen als je met een radicaal klantperspectief processen inricht? Is de Informatievoorziening daar al klaar voor en staat de huidige wetgeving dit al toe? Wat is de rol van ambtelijke zelfcensuur en wanneer is ‘goed’, goed genoeg? Een boeiend gesprek over de zoektocht naar het combineren van urgentie en actie. Deze opname vond plaats in Nieuwspoort als onderdeel van de Staatpraat van programma Staat van de Uitvoering op 24 maart jl.