Bomen over bos

De eerste aflevering van Bomen over Bos was een gesprek met Simon Klingen, de 'eminence grise' van het Nederlandse bosbeheer. Twintig afleveringen verder praten we opnieuw met Simon. Hoe ziet hij de toekomst van het Nederlandse bos?Enkele belangrijke kwesties die we Simon voorleggen : - Gaat het goed met de Nederlandse bossen, of juist erg slecht? - De Bossenstrategie (duizenden hectare bos erbij tot 2030) is vastgelopen. Waar komt dat door en hoe veranderen we dat? - Overal zijn bosbeheerders bezig met het klimaatbestendiger maken van hun bossen, bijvoorbeeld door Mediterrane soorten aan te planten die hitte en droogte beter verdragen. Snijdt dat hout?  - Of moeten we vrezen dat de klimaatverandering te snel gaat voor onze bossen? - Ondertussen blijft de bosbodem maar verzuren. Is het wel een goed idee om schelpengruis en steenmeel te strooien? 

Wat kunnen we doen om bos op arme zandgronden beter weerbaar te maken tegen veranderingen in ons klimaat? Etiënne Thomassen (ecoloog bij Bosgroep Zuid Nederland) vertelt hoe hij dat aanpakt in bosgebied ’t Zand, in de Brabantse gemeente Alphen/Chaam. Nu is daar de grove den nog dominant, maar te vrezen valt dat die wegvalt als de temperaturen blijven stijgen. Etienne heeft een subtiele aanpak uitgewerkt, waarbij loofbomen uit de ondergroei (zoals jonge eiken) steeds meer kans krijgen om zich te ontwikkelen. Meer menging, meer loofbomen, meer bomen met economische potentie, terwijl het bosklimaat behouden blijft. 't Zand is een demonstratieproject van het Europese programma LIFE Climate Forest. 

Wordt de populier de klimaatboom van de toekomst? Een gesprek met Job Wittens van het bedrijf Peppelhout en Ute Sass Klaassen van Van Hall Larenstein. Peppelhout haalt populieren uit Zeeland, laat ze zagen tot timmerhout. Vervolgens wordt het hout met stoom verduurzaamd. Bouwhout van eigen bodem, mooi voor decoratief gebruik, maar ook sterk genoeg voor constructieve toepassingen. Schoolvoorbeeld van Hoogwaardig Houtgebruik. En het is loofhout dat nu eens aan niet van arme bosgronden komt, maar van de vruchtbare klei. De grote vraag is: hoe krijg je die keten op gang?

Gerard Koopmans is een van de meest ervaren bosbeheerders die Nederland rijk is. Na een lange loopbaan bij Staatsbosbeheer en de Bosgroepen werkt hij nu als beheerder en rentmeester van enkele particuliere landgoederen. Wij spreken hem op landgoed Prattenburg bij Rhenen, opgebouwd en met veel toewijding in stand gehouden door vele generaties van de familie Van Asch van Wijk. Een heel divers landgoed van 450 hectare met een Engels landschapspark en statige lanen, maar ook kavels verouderd productiebos. De invloed van de klimaatverandering is al zichtbaar, maar niemand weet hoe dat in de toekomst gaat uitwerken. Welke soorten verrijken de bossen op het landgoed en maken ze beter bestand tegen hitte, droogte, stortbuien? Kan dat met autochtone soorten of zijn ‘exoten’ onmisbaar? Gerard Koopmans neemt ons mee in een aantal cruciale afwegingen die hij als bosbeheerder en ‘groene rentmeester’ moet maken. De kern van zijn aanpak: het landgoed beter bestand maken tegen klimaatverandering door toe te werken naar ‘ongelijkjarig gemengd bos’. 

Sven Kallen is de oprichter van Life Terra, een organisatie die op Europese schaal grond en financiering zoekt om bomen te planten. Als bedrijfseconoom kijkt hij niet alleen naar de ecologische waarde van bos, maar ook naar het verdienmodel. De partners in het netwerk hebben al zo'n 35 miljoen bomen geplant, veel in Zuid Europese landen als Spanje, Portugal en Frankrijk. Sven ziet in de praktijk hoe snel de klimaatverandering toeslaat. Hij pleit dan ook voor een aanpak waarbij we op een behoorlijke schaal gaan testen hoe we onze bossen beter bestendig kunnen maken. Ook met soorten en variëteiten uit zuidelijke landen. Met invasieve soorten is het bos niet gediend, maar wees niet te bang voor het planten van exoten, als we daarmee onze bossen in stand kunnen houden! 

Onderzoekster Ciska Veen bestudeert het bodemleven in onze grond. 'Neem een handje aarde,' zegt ze, 'en je hebt meer organismen bij elkaar dan er mensen op de aarde rondlopen'. Het merendeel van die organismen kennen we nog niet. Onze kennis van het bodemleven blijkt heel beperkt, terwijl het veel invloed heeft op de groei van bijvoorbeeld bomen. We spreken Ciska op een onderzoeksveldje van het NIOO (een instituut van de KNAW) middenin het park De Hoge Veluwe. Haar collega Sam Bielen onderzoekt daar hoe verschillende boomsoorten reageren op ingrepen in het bodemleven. Sommige bomen krijgen een extra dosis steenmeel erbij, dat lijkt ze sterker te maken. Gaan we straks steenmeel strooien in alle Nederlandse bossen om de verzuring ongedaan te maken? Willen we zo fundamenteel ingrijpen in de bodem?  

Trees for All is een stichting die donaties inzamelt bij bedrijven en particulieren om bomen te planten en natuurprojecten op te zetten. Jaarlijks haalt de stichting ongeveer 10 miljoen euro op. Daarmee plant ze 2 miljoen bomen in Nederland en een aantal projecten in de tropen. Stef Röell is de nieuwe directeur Projecten en Innovatie van Trees for All. We spreken hem op een plantdag nabij Schijndel, in het Groene Woud middenin Brabant. Stef vertelt hoe de strategie van de organisatie langzaam verschuift, ook omdat er in ons land weinig grond beschikbaar is voor natuurontwikkeling. Trees for All werkt tegenwoordig ook aan het vergroenen van stedelijk gebied, industrieterreinen en schoolpleinen. Interessante tendens: Stef constateert dat voor zakelijke donateurs biodiversiteit een steeds belangrijker thema wordt.  

Wouter van Eck is een van de pioniers van het voedselbos in Nederland. Hij gaf vorm aan voedselbos Ketelbroek, gelegen op vruchtbare leemgrond bij Groesbeek. Na vijftien jaar is de droevige maisakker waar het allemaal mee begon omgetoverd tot een groene oase die steeds meer eetbare producten (en inkomsten) oplevert. Ketelbroek is inmiddels hofleverancier van vegetarisch sterrenrestaurant De Nieuwe Winkel. Wouter zoekt voor zijn afnemers planten en bomen bij elkaar van over de hele wereld, uit klimaatzones die overeenkomen met de Nederlandse. Is het niet problematisch om exotische soorten in ons land te introduceren? Daar heeft Wouter een hele duidelijke mening over. 

Bouwen met hout bespaart veel Co2-uitstoot. Maar dan moet je hout wel goed toepassen. René Klaassen werkt bij Stichting Hout Research. Hij ziet veel misgaan. Verkeerd ontwerp,  toepassingen die geen rekening houden met de eigenschappen van hout. Ondertussen wordt er gewerkt aan nieuwe technieken om hout te verduurzamen. Eenvoudig populierenhout kan net zo duurzaam worden als tropisch hardhout. Wat gaat dat  betekenen voor ons bosbeheer? 

De Nederlandse bossen hebben het moeilijk. Maar geldt dat ook voor bossen op rijke grond? Wij gingen het vragen aan Vincent Troost, beheerder van het Horsterwold, vijfduizend hectare (!) bos op de vruchtbare klei van Flevoland. Dit bos van Staatsbosbeheer is net vijftig jaar oud. De bomen (meest loofbomen) groeien ongehoord snel. Populieren die elk jaar een meter groeien en na vijftig jaar al zeventig centimeter breed zijn. Binnen een paar jaar staat de hoogste boom van ons land (inderdaad, een populier) daar in het Horsterwold. Maar ook de weelderige loofbossen van Flevoland beginnen last te krijgen van de snelle veranderingen in temperatuur en neerslag.