Người Thành Công

Năm 2000, Masayoshi Son đầu tư khoảng 20 triệu USD vào một công ty thương mại điện tử Trung Quốc còn rất nhỏ mang tên Alibaba. Khoản đầu tư ấy sau này trở thành một trong những thương vụ thành công nhất lịch sử SoftBank. Gần 20 năm sau, Son lại rót những khoản tiền khổng lồ vào hàng loạt startup thông qua Vision Fund. Nhưng lần này, kết quả rất khác: WeWork sụp đổ, nhiều công ty công nghệ mất giá và Vision Fund có những năm thua lỗ hàng chục tỷ USD.Sau những trải nghiệm đó, Masayoshi Son vẫn không trở nên thận trọng hơn. Ông gần như làm điều ngược lại. Đến tháng 10/2026, SoftBank đã đầu tư tổng cộng 64,6 tỷ USD vào OpenAI và sở hữu khoảng 13% công ty. Để theo đuổi chiến lược AI, SoftBank đã bán toàn bộ số cổ phiếu Nvidia từng nắm giữ, sử dụng các khoản vay và phát hành một lượng lớn trái phiếu để bổ sung nguồn vốn.Nhưng OpenAI mới chỉ là một phần của bức tranh. Son còn đặt cược vào Arm, trung tâm dữ liệu, năng lượng và Stargate - dự án hạ tầng AI được công bố với kế hoạch đầu tư lên tới 500 tỷ USD trong nhiều năm. Ở tuổi ngoài 60, sau cả những thương vụ thành công lẫn những khoản đầu tư gây thiệt hại lớn, Masayoshi Son lại đặt cược một canh bạc lớn hơn. Vậy ông đang nhìn thấy điều gì ở OpenAI mà đáng để SoftBank chấp nhận mức độ tập trung và rủi ro lớn đến vậy?

Năm 1976, một quỹ đầu tư mới ra mắt ở Mỹ và chỉ huy động được chưa đến một phần mười số tiền mà người sáng lập kỳ vọng. Các ngân hàng đứng ra phân phối quỹ thất vọng đến mức đề nghị trả lại tiền cho nhà đầu tư, coi như chưa có chuyện gì xảy ra. Giới tài chính gọi ý tưởng ấy là con đường dẫn đến sự tầm thường, thậm chí có người còn gọi nó là phi Mỹ.Ý tưởng bị chế giễu ấy thực ra rất đơn giản: thay vì cố chọn những cổ phiếu tốt nhất, hãy mua tất cả. Không đoán, không chọn, không cố đánh bại thị trường, chỉ đơn giản là sở hữu cả thị trường với chi phí thấp nhất có thể.50 năm sau, ý tưởng ấy cùng hậu duệ của nó là quỹ hoán đổi danh mục, thường gọi là ETF, đã trở thành một trong những thế lực lớn nhất của ngành tài chính toàn cầu. Đến cuối tháng 8 năm 2026, tổng tài sản trong các quỹ ETF trên thế giới lần đầu tiên vượt 24 nghìn tỷ USD. Ba công ty quản lý quỹ lớn nhất nắm gần 60% số tài sản đó, và cùng nhau, họ có tiếng nói tại đại hội cổ đông của hầu hết các tập đoàn lớn nhất nước Mỹ.Có thể bạn chưa từng mua một chứng chỉ ETF nào. Nhưng khi Việt Nam được nâng hạng thị trường chứng khoán năm 2026, một phần đáng kể dòng tiền mà giới đầu tư chờ đợi chính là tiền từ những quỹ đầu tư thụ động như thế. Vậy ETF là gì, vì sao một sản phẩm tưởng như nhàm chán lại khiến những nhà quản lý quỹ danh tiếng phải lép vế, và cái giá của cuộc cách mạng ấy là gì? Đó là câu chuyện mà chúng ta sẽ cùng tìm hiểu.

Mùa hè năm 2012, tờ The New York Times đăng một bài báo với tiêu đề khá lạ: Cần bao nhiêu máy tính để nhận ra một con mèo? Câu trả lời là 1.000 máy cùng với 16.000 lõi xử lý. Một mạng máy tính khổng lồ của Google đã xem hình ảnh từ 10 triệu video YouTube, và dù không ai dạy con mèo trông như thế nào, nó vẫn tự nhận ra. Thí nghiệm ấy được xem là một trong những cột mốc mở đầu cho thời đại trí tuệ nhân tạo mà chúng ta đang sống.Người đứng tên đầu tiên trên bài báo khoa học về thí nghiệm đó là một nghiên cứu sinh khoảng 30 tuổi, người mà về sau báo chí mô tả là dáng gầy, ít nói, đeo cặp kính dày. Anh sinh ra ở một làng quê thuộc Thừa Thiên Huế, nơi đến khi anh lên 9 tuổi vẫn chưa có điện. Tên anh là Lê Viết Quốc.Hơn một thập kỷ sau đó, cái tên ấy xuất hiện ở nhiều bước ngoặt của ngành AI: công trình giúp máy dịch trọn vẹn cả câu, nền tảng cho Google Dịch thế hệ mới; dự án dạy máy tự thiết kế mạng nơ-ron; những nghiên cứu giúp mô hình ngôn ngữ biết suy luận từng bước. Báo chí trong nước gọi ông là quái kiệt AI. Tháng 8 năm 2026, ông cùng một nhóm nhà khoa học hàng đầu rời Google để lập công ty với mục tiêu còn táo bạo hơn: để máy móc tự khám phá khoa học.Vậy điều gì đã đưa một cậu bé từ làng quê Huế đến những phòng thí nghiệm định hình tương lai công nghệ? Ông đã thực sự đóng góp những gì, và đâu là phần của tập thể? Trong video này, chúng ta sẽ đi từ một bức ảnh trong cuốn sách cũ, qua những canh bạc khoa học mà ít người tin, đến hành trình mới nhất của người Việt đứng giữa cuộc cách mạng AI.

Khi một người Mỹ mở ứng dụng trên điện thoại và bấm mua vài cổ phiếu Apple, họ thường nghĩ lệnh của mình được gửi thẳng lên sàn chứng khoán. Thực tế không phải vậy. Theo con số mà chính công ty này từng công bố, cứ khoảng 10 lệnh của nhà đầu tư cá nhân Mỹ thì có gần 4 lệnh được khớp bởi cùng một doanh nghiệp, một cái tên mà phần lớn những người bấm nút chưa từng nghe đến.Doanh nghiệp ấy là Citadel Securities. Chủ của nó là một người đàn ông khởi nghiệp từ phòng ký túc xá ở Đại học Harvard, nơi ông lắp một chiếc chảo vệ tinh trên mái nhà để nhận dữ liệu giá cổ phiếu. Ông cũng là người đứng đầu Citadel, quỹ đầu cơ được ghi nhận đã mang lại lợi nhuận cho nhà đầu tư nhiều hơn bất kỳ quỹ nào khác trong lịch sử ngành.Con đường phát triển của Citadel không phải lúc nào cũng bằng phẳng. Năm 2008, Phố Wall đồn rằng Citadel sắp sụp đổ, và các hợp đồng bảo hiểm rủi ro vỡ nợ trên trái phiếu của công ty còn bị định giá tệ hơn cả ngân hàng Lehman Brothers ngay trước khi Lehman phá sản. Đến năm 2021, khi cổ phiếu GameStop tăng giá chóng mặt, nhà sáng lập Ken Griffin phải ra trước Quốc hội Mỹ để trả lời các câu hỏi về những nghi vấn xung đột lợi ích liên quan đến Citadel.Vậy Citadel đã lớn lên như thế nào? Họ kiếm tiền ra sao khi đứng giữa người mua và người bán? Và quyền lực của người đứng giữa ấy có ý nghĩa gì với thị trường tài chính lớn nhất thế giới? Trong video này, chúng ta sẽ đi từ căn phòng ký túc xá năm 1986, qua mùa thu suýt mất tất cả năm 2008, đến cỗ máy thuật toán đang lặng lẽ khớp hàng tỷ cổ phiếu mỗi ngày.

Ở một nghĩa trang tại Nhật Bản có một tấm bia mộ mang theo thứ mà hiếm tấm bia nào có: một con chip nhỏ hơn đầu ngón tay, được gắn thẳng lên mặt đá. Theo lịch sử chính thức của Sony, người gắn nó không phải người thân trong gia đình, mà là Norio Ohga – người kế nhiệm vị lãnh đạo đã khuất.Ông đã mang một chip CCD trích từ lô sản xuất hàng loạt đầu tiên đến đây, như một lời báo cáo gửi tới người đã đặt cược cả sự nghiệp vào nó rằng điều ông theo đuổi suốt những năm cuối đời cuối cùng đã thành hiện thực. Người nằm dưới tấm bia ấy là Kazuo Iwama, từng giữ chức tổng giám đốc Sony. Còn con chip kia là tổ tiên trực tiếp của một thứ đang nằm trong túi bạn lúc này.Mỗi lần bạn mở camera điện thoại, ánh sáng đi qua ống kính rồi rơi xuống một tấm cảm biến bé xíu, nơi hàng triệu điểm ảnh chuyển ánh sáng thành tín hiệu điện. Rất có thể tấm cảm biến đó do Sony sản xuất, kể cả khi chiếc điện thoại mang logo Apple, Xiaomi hay Oppo. Theo nhiều hãng nghiên cứu thị trường, trong năm 2025, Sony thu về khoảng một nửa tổng doanh thu cảm biến hình ảnh của cả thế giới.Đó là một nghịch lý đáng suy ngẫm. Sony từng thua đau đớn trong cuộc chiến tivi, chật vật với mảng điện thoại và có lúc ghi nhận khoản lỗ lớn nhất trong lịch sử công ty. Vậy mà trong im lặng, mảng cảm biến hình ảnh lại trở thành lĩnh vực Sony giữ vị trí dẫn đầu toàn cầu.Làm thế nào một công ty bị xem là đang đi xuống lại trở thành trùm cuối của thứ công nghệ mà ai cũng dùng nhưng hầu như không ai nhìn thấy? Câu trả lời không nằm ở một phát minh thiên tài duy nhất, mà ở một chuỗi canh bạc kéo dài nửa thế kỷ: dám đốt tiền khi chưa ai tin, dám tự tay khai tử sản phẩm đang hái ra tiền, và dám lật ngược cả cấu trúc của một con chip. Trong video này, chúng ta sẽ lần lượt đi qua từng canh bạc ấy, rồi cùng xem vị thế của Sony có còn đứng vững trước những đối thủ đang áp sát hay không.

Lấy ra một tờ 100 đô la Mỹ và nghiêng nó dưới ánh đèn. Ở góc dưới bên phải, con số trên tờ tiền chuyển từ màu đồng sang xanh lá, rồi lại trở về như cũ. Nhân viên ngân hàng, người bán hàng, và có lẽ cả bạn, đã làm động tác ấy hàng nghìn lần mà chẳng mấy bận tâm. Chỉ một cái nghiêng tay, và ta tin rằng tờ tiền là thật.Nhưng thứ mực tạo ra hiệu ứng ấy lại không do một công ty Mỹ sản xuất. Nó cũng không đến từ một tập đoàn hóa chất lớn nào mà bạn từng nghe tên. Đứng sau nó là một công ty gia đình ở ngoại ô Lausanne, Thụy Sĩ, không niêm yết trên sàn chứng khoán, không công bố báo cáo tài chính và hiếm khi nhận lời phỏng vấn. Công ty ấy tên là SICPA. Theo chính họ, mực của SICPA đang bảo vệ phần lớn tiền giấy trên hành tinh, từ đồng đô la, đồng euro cho đến đồng franc Thụy Sĩ.Điều lạ hơn nằm ở điểm xuất phát. Gần một thế kỷ trước, SICPA không hề làm mực, mà bán mỡ để nông dân thoa tay khi vắt sữa bò. Từ những hũ mỡ ấy đến vị trí người giữ chữ ký chống giả của tiền tệ thế giới là một hành trình rất ít khi được kể lại. Trong đó có những phát minh hóa học tinh vi, những bữa tối với nguyên thủ ở Davos, những cuộc điều tra hối lộ trải dài nhiều châu lục, và một cuộc chiến giữa hai anh em thừa kế. Trong video này, chúng ta sẽ lần theo dấu vết của thứ mực mà ai cũng từng chạm vào nhưng gần như không ai biết tên, để hiểu vì sao một công ty bán niềm tin lại phải trả giá đắt nhất cho chính sự bí mật của mình.

Tháng 10 năm 1964, ngay trước Thế vận hội Tokyo, Nhật Bản cho chạy chuyến tàu Shinkansen đầu tiên nối Tokyo với Osaka. Hơn 60 năm sau, Trung Quốc đã vận hành hơn 50.000 km đường sắt cao tốc, nhiều hơn tất cả các quốc gia còn lại cộng lại. Với hàng trăm triệu người ở châu Á và châu Âu, ngồi trên một đoàn tàu chạy 300 km/h giờ đã bình thường như đi xe buýt.Thế nhưng ở quốc gia hùng mạnh nhất thế giới, nơi khai sinh ra máy bay, tàu con thoi và Thung lũng Silicon, câu chuyện lại rất khác. Đến nay, nước Mỹ vẫn chưa có một tuyến đường sắt nào được xây mới hoàn toàn dành riêng cho tàu cao tốc và đang chở khách. Không phải người Mỹ chưa từng thử. Năm 2008, cử tri California bỏ phiếu thông qua gần 10 tỷ USD trái phiếu để xây tuyến tàu cao tốc nối San Francisco với Los Angeles. Gần 18 năm sau, bang này đã chi khoảng 16,4 tỷ USD, còn chi phí dự kiến cho toàn tuyến đã vượt mốc 100 tỷ USD. Vậy mà đến giữa năm 2026, chính tổng thanh tra của dự án xác nhận rằng chưa có đoạn đường ray cao tốc nào được đặt xuống.Điều đáng chú ý là thất bại này không đến từ việc thiếu tiền hay thiếu công nghệ. Nó là kết quả của một chuỗi lựa chọn kéo dài gần một thế kỷ: cách nước Mỹ xây đường cao tốc, cách người Mỹ sở hữu đất đai, cách các hãng hàng không bảo vệ thị trường, cách chính trị gia hai đảng nhìn nhận từng dự án, và cách một bộ máy khổng lồ biến những công trình tưởng như đơn giản thành mê cung chi phí. Để hiểu vì sao đoàn tàu của nước Mỹ vẫn chưa thể rời ga, chúng ta cần quay lại thời điểm giấc mơ ấy được hứa hẹn rõ ràng nhất.

Gần như nhà nào cũng có một ngăn kéo như thế này. Trong đó có vài viên pin tiểu đã hết điện, một chiếc điện thoại cũ không còn lên nguồn, hoặc sợi cáp sạc bị đứt. Rồi đến một ngày dọn nhà, tất cả được gom vào túi rác, buộc lại và đặt ra trước cửa. Với chúng ta, câu chuyện về những viên pin ấy kết thúc ở đó.Nhưng với chính viên pin, câu chuyện chỉ mới bắt đầu. Ở Anh, các tổ chức về rác thải ghi nhận hơn 1.200 vụ cháy do pin trong dòng rác chỉ trong một năm. Ở Bắc Mỹ, có những nhà máy phân loại rác bốc cháy giữa đêm, và thủ phạm bị nghi ngờ nhiều nhất lại là một thứ nhỏ hơn lòng bàn tay. Còn ở một ngôi làng thuộc tỉnh Hưng Yên, nhiều đứa trẻ từng được phát hiện có chì trong máu, hệ quả của một nghề mưu sinh dựa vào những bình ắc quy cũ.Cũng chính những viên pin ấy đang được giới đầu tư gọi bằng một cái tên khác: mỏ vàng đô thị. Một người đồng sáng lập Tesla rời công ty để xây nhà máy tái chế pin. Một công ty tái chế từng được định giá hơn 1,5 tỷ USD lại rơi vào cảnh phá sản chỉ sau vài năm. Thế vận hội Tokyo trao cho các vận động viên những tấm huy chương làm từ kim loại trong điện thoại cũ của người dân.Vậy rốt cuộc, khi đã rời khỏi tay chúng ta, viên pin cũ thực sự đi về đâu? Vì sao cùng một món đồ lại vừa là mối nguy, vừa là nguồn tài nguyên mà cả những tập đoàn khai khoáng lớn nhất thế giới cũng muốn giành lấy? Câu trả lời bắt đầu từ chính chiếc xe rác vẫn dừng trước cửa nhà bạn mỗi tối.

Khi nhắc đến những con chip tiên tiến đang vận hành thế giới hiện đại, tâm trí của đa số chúng ta thường lập tức hướng về những đại công xưởng sầm uất tại Đài Loan, Hàn Quốc hay những tổ hợp công nghệ cao ở Mỹ. Nhật Bản hiếm khi là cái tên xuất hiện đầu tiên trong các cuộc thảo luận về đỉnh cao công nghệ vi xử lý. Sự mờ nhạt ấy mang đến một cảm giác khá kỳ lạ, bởi từng có một thời kỳ, các tập đoàn xứ sở hoa anh đào nắm giữ phần lớn thị phần bán dẫn toàn cầu, tạo nên nỗi khiếp sợ cho mọi đối thủ phía bên kia đại dương. Vị thế thống trị ấy đã dần suy giảm qua nhiều thập kỷ. Những nhà sản xuất mới vươn lên mãnh liệt, phương thức làm chip thay đổi tận gốc rễ, còn Nhật Bản từng bước mất đi vai trò dẫn đầu trong việc tạo ra các con chip thành phẩm. Nếu chỉ đánh giá ngành công nghiệp này qua logo của thương hiệu in trên vỏ ngoài máy tính hay chiếc điện thoại thông minh, câu chuyện tưởng chừng đã kết thúc bằng một nốt trầm lặng lẽ. Nhưng thế giới bán dẫn rộng lớn và phức tạp hơn rất nhiều so với những gì mắt thường nhìn thấy trên một chiếc hộp sản phẩm. Trước khi một con chip có thể đi vào bộ vi xử lý của ô tô hay máy tính, nó phải đi qua hàng loạt công đoạn vô cùng khắt khe. Tấm silicon phải đạt độ tinh khiết gần như tuyệt đối. Mạch điện siêu nhỏ phải được khắc bằng hóa chất chuyên dụng với độ chính xác ở cấp độ nguyên tử. Những cỗ máy sản xuất đắt đỏ cần các bộ phận chịu được môi trường phản ứng hóa chất vô cùng khắc nghiệt. Sau cùng, con chip ấy phải được nối liền với hệ thống bo mạch bằng một lớp vật liệu cách điện mỏng đến mức không ai cảm nhận được sự tồn tại của nó khi cầm thiết bị trên tay. Chính tại những công đoạn ẩn sâu trong bóng tối ấy, các cái tên như Shin-Etsu, Tokyo Ohka Kogyo, JSR, Kyocera hay thậm chí là Ajinomoto—một tập đoàn vốn nổi tiếng với những gói gia vị trong bếp—đang nắm giữ những mắt xích không thể thay thế. Nhật Bản chưa bao giờ đánh mất năng lực cốt lõi của mình. Họ dần lùi khỏi vị trí thống trị ở chip thành phẩm, nhưng vẫn âm thầm cắm rễ thật sâu vào phần móng của toàn bộ nền công nghiệp bán dẫn toàn cầu. Giờ đây, khi những nhà máy khổng lồ mới mọc lên tại Kumamoto và dự án chip tiên tiến khởi động ở Hokkaido, câu hỏi lớn lại được đặt ra: Liệu đây là một cuộc hồi sinh thực sự của gã khổng lồ năm xưa, hay chúng ta đang nhầm lẫn giữa sức mạnh của các nhà cung cấp vật liệu với khả năng giành lại ngôi vị số một thế giới? Để đi tìm lời giải xác đáng, chúng ta bắt buộc phải quay ngược thời gian về giai đoạn những con chip Nhật Bản từng khiến cả thế giới phải dõi theo từng bước đi.

Một chiếc vợt tennis cao cấp, khung xe đạp siêu nhẹ hay một chiếc cần câu đắt tiền mà bạn cầm trên tay đều có chung một thành phần quan trọng với vỏ tên lửa hành trình hoặc máy ly tâm hạt nhân: đó là sợi carbon. Một mẩu khoáng sản nằm sâu trong lòng đất có thể vừa là linh kiện cho chiếc smartphone bạn đang dùng, vừa là "trái tim" của hệ thống radar quân sự tối tân. Trong thế giới công nghệ hiện đại, ranh giới giữa phục vụ đời sống và phục vụ quốc phòng đang dần bị xóa nhòa. Đó chính là khái niệm về "vật liệu lưỡng dụng".Từ trước đến nay, chúng ta thường nghĩ thương mại toàn cầu là một dòng chảy tự do, nơi có tiền là mua được mọi thứ. Nhưng thực tế đang cho thấy điều ngược lại. Có những loại vật liệu mà dù có rất nhiều tiền, một quốc gia hay doanh nghiệp cũng chưa chắc đã mua được một cách dễ dàng. Gallium, germanium, than chì (graphite), đất hiếm hay titanium không còn đơn thuần là hàng hóa trên sàn giao dịch. Chúng đã trở thành công cụ quyền lực, những quân bài chiến lược trong ván cờ địa chính trị toàn cầu.Khi một quốc gia nắm độc quyền nguồn cung hoặc công nghệ chế biến những vật liệu này, họ nắm giữ chìa khóa của ngành bán dẫn hay hàng không vũ trụ, đồng thời có trong tay khả năng xoay chuyển cục diện kinh tế thế giới. Tại sao các cường quốc lại đang thắt chặt kiểm soát xuất khẩu những "khối đá" và "mẩu kim loại" tưởng chừng vô tri? Tại sao cuộc đua giành giật tài nguyên này lại quyết định ai sẽ dẫn đầu cuộc cách mạng công nghệ tiếp theo? Ngay sau đây, chúng ta sẽ cùng giải mã bí mật của những loại vật liệu khiến thế giới không dám bán tự do, và lý do chúng trở thành "long mạch" của kỷ nguyên hiện đại.