Biskupsmálið

Í lokaþættinum er sjónum beint að langvarandi áhrifum ofbeldis og þeim lærdómi sem samfélagið getur dregið af einu stærsta uppgjörsmáli íslensks samtíma. Varpað er ljósi á hvernig afleiðingar ofbeldis geta varað í áratugi, jafnvel kynslóðir.Í þættinum heyrast raddir fólks sem varð fyrir beinum eða óbeinum afleiðingum málsins. Guðrún Ebba segir meðal annars frá því hvað kirkjan þarf að gera til að styðja við þolendur ofbeldis. Hún segir sína skoðun á frásögn Karl Sigurbjörnssonar í ævisögu hans. Þór Jónsson, fyrrverandi fréttastjóri á Stöð 2, sem fjallaði mikið um Biskupsmálið á sínum tíma, segir frá ýmsum atriðum sem aldrei hafa áður komið fram. Drífa Snædal, talskona Stígamóta, segir frá því hvernig reynt var að þagga niður í Guðrúnu Jónsdóttur heitinni, þáverandi talskonu Stígamóta, þegar hún stóð með konunum opinberlega. Við ræðum einnig um hvernig tekið skal á ofbeldismálum innan fyrirtækja. Brynhildur G. Flóvenz, dósent emerita í lögfræði við Háskóla Íslands, og frænka Guðrúnar Ebbu, segir frá sinni upplifun af því að vera aðstandandi Guðrúnar Ebbu og hvernig hún féll sjálf í þá gryfju að trúa á sakleysi Ólafs í byrjun. Alfred-Wolfgang, ekkill Sigrúnar Pálínu, segir frá því þegar þau hjónin flúðu Ísland og fluttu til Danmerkur og hvernig hann hefur tekist á við sorgina eftir fráfall hennar.Meginkjarni lokaþáttarins er hvað samfélagið geti lært af málinu. Hvernig er best að bregðast við þegar þolendur segja frá? Hvernig tryggjum við að valdastigveldi og stofnanir verði ekki notuð til að þagga niður í fólki? Og hvernig byggjum við upp samfélag sem hlustar betur, tekur þolendur alvarlega og dregur gerendur til ábyrgðar?Þakkir fá viðmælendur og þau sem hjálpuðu við að láta þættina verða að veruleika. Þættirnir eru tileinkaðir öllum þeim sem hafa lifað af ofbeldi og líka þeim sem hafa fallið frá fyrir aldur fram vegna ofbeldis eða afleiðinga ofbeldis. Umsjón: Gabríela Bryndís Ernudóttir.Fréttaefni fengið frá Rúv.   

Í þessum þætti beinist athyglin að því sem tók við eftir að Guðrún Ebba steig fram opinberlega með sögu sína í bókinni Ekki líta undan, sem Elín Hirst skráði. Fjallað er um þau viðbrögð sem mættu henni í kjölfarið, ekki síst frá eigin fjölskyldu, þegar frásögn hennar var dregin í efa opinberlega og hún ásökuð um rangar eða falskar minningar. Í þættinum svarar Guðrún Ebba í fyrsta sinn opinberlega ásökunum sem settar voru fram af bróður hennar, Skúla Sigurði Ólafssyni, í Kastljósi árið 2011 og síðar af mágkonu hennar, Sigríði Björk Guðjónsdóttur, í fjölmiðlaviðtali árið 2012. Um er að ræða áhrifamikinn vitnisburð um það hvað það getur kostað að segja frá ofbeldi þegar andstaðan kemur úr innsta hring.Annar gestur þáttarins er Elín Hirst, fjölmiðlakona og höfundur bókarinnar, sem ræðir bókaskrifin, viðbrögð samfélagsins og þann lærdóm sem draga má af sögu Guðrúnar Ebbu. Þátturinn fjallar jafnframt um hvernig hugtakið „falskar minningar“ hefur verið notað í opinberri umræðu til að draga úr trúverðugleika þolenda, og setur þá umræðu í sögulegt og fræðilegt samhengi.Fimmti þáttur er þannig bæði framhald fyrri frásagnar og uppgjör við afneitun, fjölskyldurof og vald. Hann varpar ljósi á það hvernig þolendur standa oft ekki aðeins frammi fyrir eigin áföllum, heldur einnig höfnun, tortryggni og kerfisbundinni vörn þeirra sem vilja ekki horfast í augu við sannleikann.Þættirnir koma út vikulega, á sunnudögum. Umsjón: Gabríela Bryndís Ernudóttir.Fréttaefni fengið frá Rúv.  

Í þættinum er sjónum beint að þeirri vegferð sem hófst þegar Guðrún Ebba, dóttir biskups, fór í áfengismeðferð árið 2003 og minningar um kynferðisofbeldi föður hennar fóru að brjótast fram eftir áratuga bælingu.Fjallað er um hvernig kynferðisofbeldi í æsku getur haft djúpstæð áhrif á líf þolenda síðar meir, meðal annars á sjálfsmynd, mörk, tengsl og bjargráð. Guðrún Ebba segir frá því hvernig hún glímdi við áfengisvanda, vinnufíkn, átröskun og sjálfsskaða á sama tíma og hún bar með sér leyndarmál úr æsku. Guðrún Ebba greinir í þættinum frá ýmsum atvikum þar sem Ólafur Skúlason, faðir hennar, var óheiðarlegur, og hvernig sú fyrirmynd hafði áhrif á hana sjálfa. Viðbrögð fjölskyldu Guðrúnar Ebbu við frásögn hennar af ofbeldinu leiddu til djúps ágreinings innan fjölskyldunnar sem endaði með fjölskylduslitum. Þátturinn fjallar einnig um það hvernig Guðrún Ebba reyndi að fá kirkjuna til að bregðast við ásökunum á hendur föður sínum eftir andlát hans árið 2008. Hún sendi biskupi bréf þar sem hún lýsti reynslu sinni og krafðist uppgjörs innan kirkjunnar, auk afsökunarbeiðni og sanngirnisbóta til handa þolendum.Í framhaldinu stigu fleiri konur fram með frásagnir af kynferðisofbeldi og áreitni af hálfu Ólafs Skúlasonar. Þjóðkirkjan skipaði sérstaka rannsóknarnefnd sem skilaði skýrslu árið 2011 þar sem kom fram að viðbrögð kirkjunnar við ásökunum hefðu verið ófullnægjandi og að stofnunin hefði brugðist konunum.Í þættinum heyrum við frásögn Ólafar Sigríðar Björnsdóttur, sem segir frá reynslu systur sinnar af ofbeldi Ólafs gegn henni. Systir hennar, Hildur Björnsdóttir, lést fyrir tveimur árum og treysti sér aldrei til að segja frá ofbeldinu.  Þættirnir koma út vikulega, á sunnudögum. Umsjón: Gabríela Bryndís Ernudóttir.Fréttaefni fengið frá Rúv. 

Þriðji þáttur fjallar um hvernig málin voru afgreidd innan kirkjunnar árið 1996. Ólafur kærði konurnar til ríkissaksóknara fyrir ærumeiðingar og þær voru yfirheyrðar af lögreglu klukkutímunum saman. Ferlið einkenndist af ótta og óvissu, á meðan valdamesti maður kirkjunnar hélt stöðu sinni og virðingu.Þó málin hafi verið felld niður varð afleiðingin sú að konurnar höfðu stöðu sakborninga, og þá voru það þær sem þurftu að verja sig. Illugi Jökulsson rifjar upp hugrekki kvennanna og skjaldborgina sem var slegin um biskupinn og endurflytur skoðanapistil sem hann flutti upphaflega í ríkisútvarpinu á sínum tíma. Í þættinum er rakin atburðarrás sem Sigrún Pálína upplifði í samskiptum við sr. Karl Sigurbjörnsson og sr. Hjálmar Jónsson í Hallgrímskirkju. Von sem kviknaði hjá henni, um að nú yrði loksins hlustað, brast snarlega þegar hún áttaði sig á að þeir væru í raun að vernda kirkjuna frekar en hana. Voru prestar í ómögulegri stöðu eða voru þeir líka gerendameðvirkir sjálfir? Við heyrum gamlar upptökur af prestastefnu árið 1997, þar sem tekin voru viðtöl við konur sem mótmæltu fyrir utan kirkjuna, og ræðuna sem Ólafur hélt á stefnunni þar sem hann tilkynnti afsögn sína. Þátturinn varpar ljósi á hvernig opinber kerfi geta snúist gegn brotaþola, þannig að brotaþoli þurfi að sanna sig, aftur og aftur, á meðan valdið skilgreinir umræðuna.Þættirnir koma út vikulega, á sunnudögum. Umsjón: Gabríela Bryndís Ernudóttir.Fréttaefni fengið frá Rúv. 

Í öðrum þætti er farið yfir það hvað gerist þegar konur stíga fram gegn valdamiklum manni, og mæta kerfi sem virkar hægt og illa, og verndar frekar biskupsembættið en brotaþola.Við heyrum frásögn konu sem kemur nú fram í fyrsta sinn, sem lýsir því að hún hafi orðið fyrir áreitni af hendi Ólafs Skúlasonar sem fermingarbarn í Bústaðakirkju fyrir rúmri hálfri öld. Þátturinn hefst á vettvangsferð í Bústaðakirkju, þar sem farið er um rýmið og inn í lítið, gluggalaust herbergi í kjallara sem gæti verið staðurinn sem Sigrún Pálína lýsti í sinni frásögn. Guðrún Ebba, dóttir Ólafs Skúlasonar, segir frá því að árið 1996, þegar hún hafði aldrei sagt neinum frá kynferðisofbeldi Ólafs gegn sér, hafi hún gert allt til að þagga niður í konunum. Alfred-Wolfgang, ekkill Sigrúnar Pálínu, segir frá því að þau hjónin hafi upplifað ofsóknir árið 1996. Í þættinum útskýrir Hjalti Hugason, prófessor emeritus í kirkjusögu, hvernig embætti biskups í Þjóðkirkjunni felur í sér verulegt vald, þar sem spurning vaknar um það, hvað gerist þegar biskup bregst, og kerfið er ekki hannað til að bregðast við?Farið er í gegnum atburðarásina þegar kvartanir bárust innan kirkjunnar árið 1996: fundi, ferla og ýmsa erfiðleika sem komu upp, og hvernig Ólafur beitti samsæriskenningum til að gera frásagnir kvennanna tortryggilegar með því að tengja þær við innri kirkjudeilur. Þá er dregin upp skýr mynd af tíðarandanum: í skoðanagreinum og yfirlýsingum var stuðningur við biskupinn oft yfirgnæfandi, á meðan frásagnir þolenda voru kallaðar „áróður“, „mannorðsþjófnaður“ og jafnvel „galdraofsóknir“.Þættirnir koma út vikulega, á sunnudögum. Umsjón: Gabríela Bryndís Ernudóttir.Leiklestur: Sigrún Sif Eyfeld Jóelsdóttir. Fréttaefni fengið frá Rúv. 

Þann 15. febrúar árið 1996 kom út frétt í DV um að nokkrar konur væru að ásaka valdamesta manns þjóðkirkjunnar, biskup Íslands, Ólaf Skúlason, um kynferðisofbeldi. Biskupsmálið svokallaða varð eitt eldfimasta mál samfélagsins í marga áratugi á eftir. Alfred-Wolfgang, ekkill Sigrúnar Pálínu, einna þeirra kvenna sem stigu fram, rifjar upp líf þeirra saman, baráttu hennar, þöggunina sem þau mættu og þau djúpu og langvarandi áhrif sem málið hafði á fjölskylduna. Elín Hirst, fjölmiðlakona, sem skrifaði bókina Ekki líta undan, um sögu Guðrúnar Ebbu, lýsir í þættinum persónuleika Ólafs og viðhorfi almennings til kynferðisofbeldis á þeim tíma sem ásakanirnar komu fyrst fram. Hún segir einnig frá því að hafa sem táningur orðið vitni að óviðurkvæmilegu athæfi af hálfu Ólafs í garð móður hennar. Guðrún Ebba, dóttir Ólafs Skúlasonar, lýsir eigin viðbrögðum og andrúmsloftinu innan fjölskyldunnar þegar málið kom fyrst upp,  á tíma þegar hún hafði sjálf aldrei sagt frá því ofbeldi sem hún hafði orðið fyrir af hendi föður síns, Ólafs. Þá heyrum við einnig Sigfinn Þorleifsson, fyrrverandi sjúkrahússprest, segja frá því að hann hafi fengið til sín konur í sálgæslu sem höfðu reynslu af því að Ólafur Skúlason hafði farið yfir mörkin, áður en mál Sigrúnar Pálínu varð opinbert. Biskupsmálið er heimilidaþáttaröð sem fjallar um hvernig kirkja, réttarkerfi og samfélag brugðust við þegar valdamikið embætti var sett undir smásjá. Eftirlifendur, fjölmiðlafólk og fræðimenn segja sögu af baráttu sem má ekki gleymast. Þættirnir koma út vikulega, á sunnudögum. Umsjón: Gabríela Bryndís Ernudóttir.Fréttaefni fengið frá Rúv. 

Í febrúar eru liðin 30 ár frá fyrstu fréttum af því þegar konur stigu fram og sögðu frá kynferðislegu ofbeldi af hendi eins valdamesta manns þjóðkirkjunnar, biskups Íslands, Ólafs Skúlasonar. Biskupsmálið er heimilidaþáttaröð sem fjallar um hvernig kirkja, réttarkerfi og samfélag brugðust við þegar valdamikið embætti var sett undir smásjá. Eftirlifendur, fjölmiðlafólk og fræðimenn segja sögu af baráttu sem má ekki gleymast. Þættirnir koma út vikulega, á sunnudögum. Umsjón: Gabríela Bryndís Ernudóttir.Fréttaefni frá Rúv.