Uit de school

Allerlei belangen strijden om hetzelfde stukje Nederland. Bestuurders staan voor een groot aantal, soms conflicterende, opgaven. Juist in regionaal verband en op lokaal niveau kunnen zo krachten worden gebundeld om publieke waarde te creëren. Maar hoe speel je daar als overheid effectief en organiseer je slagkracht om een patstelling op belangrijke thema's te voorkomen? In deze aflevering van Uit de School spreekt vaste host Quirine Ganzeboom met Nico Versteeg, provinciesecretaris en algemeen directeur van provincie Overijssel, en dr. Georgina Kuipers, senior onderzoeker bij de NSOB over de rol van verbeelding en ruimtelijke identiteit. Hoe kan verbeeldingskracht rondom een bepaald gebied helpen om beweging te creëren waar belangen botsen? Mensen verbinden zich vaak met trots aan de plek waar zij wonen, werken en leven. Die gedeelde identiteit kan bijdragen aan gemeenschaps- en realisatiekracht, maar kan ook leiden tot uitsluiting en verdeeldheid. Hoe zet je ruimtelijke identiteit zo in dat zij helpt bij het aanpakken van maatschappelijke vraagstukken? 

Wie kan en mag er eigenlijk spreken namens een rivier of bos? En wat betekent het om het perspectief van de Maas in te brengen in politieke besluitvorming? Het inbrengen van een meer-dan-menselijk perspectief bij veranderprocessen is geen vanzelfsprekendheid, dus wat gebeurt er eigenlijk als we de kring van belanghebbende groter maken?In deze aflevering van Uit de School gaat host Quirine Ganzeboom hierover in gesprek met Jaap Boonstra, Robin Hill en Maurice Specht. Aanleiding is de recent verschenen bundel Veranderen voor de toekomst, samengesteld door Jaap, waarin Robin samen met Mark van Twist een bijdrage schreef over meer-dan-menselijk veranderen. Het gesprek vindt plaats op Buitenplaats Brienenoord, waar Maurice directeur-bestuurder is en waar al langer wordt geëxperimenteerd met manieren om de natuur een plek te geven in organiseren en besluitvorming.Het gesprek gaat over de praktijk van veranderen, de stem van de natuur, de grenzen van bestaande instituties en de rol die kunst en verbeeldingskracht kunnen spelen om andere perspectieven toe te laten.

In het openbaar bestuur wordt veel aandacht besteed aan het analyseren van maatschappelijke vraagstukken en aan de uitvoering van beleid. Maar tussen analyse en uitvoering zit nog een belangrijke stap: het ontwerpen van beleid. Hoe kom je van een complex vraagstuk tot nieuwe mogelijkheden om te handelen? In deze aflevering van Uit de School gaan we op zoek naar een antwoord met Krijn van Beek en Tara van Viegen in de hoek van policy design: een manier van werken waarbij beleid niet alleen wordt geanalyseerd of uitgevoerd, maar ook bewust wordt ontworpen.Krijn werkt vanuit Policy Design Studio aan de ontwikkeling en toepassing van policy design; Tara is werkzaam bij de Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie (AWTI). De AWTI geeft gevraagd en ongevraagd advies aan de regering en het parlement over hoe onderzoek, ontwikkeling en innovatie ingezet kan worden bij het aangaan van maatschappelijke uitdagingen. De AWTI heeft policy design onlangs ingezet om met een breed en divers gezelschap van stakeholders en deskundigen tot een toekomstperspectief te komen waarin publieke kennisinstituten zo groot mogelijke maatschappelijke en wetenschappelijke meerwaarde creëren. De AWTI organiseerde daarvoor vier ontwerpsessies, die een rijke hoeveelheid ideeën en inzichten opleverden. Deze uitkomsten vormden de input voor het verdere adviestraject.In deze podcast vormt dat traject een concreet voorbeeld om te onderzoeken wat policy design eigenlijk betekent. Hoe werkt zo’n aanpak? Welke methodiek gebruik je, en misschien nog belangrijker: welke houding vraagt het van je als beleidsmaker? En wat levert het op dat een klassieke beleidsanalyse of adviesaanpak misschien niet oplevert? We bespreken ook de grenzen van policy design. Want niet ieder vraagstuk leent zich voor een ontwerpaanpak. Waar kan het gaan schuren? Welke valkuilen liggen op de loer? En hoe voorkom je dat ontwerpend werken verwordt tot een verzameling creatieve werkvormen zonder doorwerking in beleid?

In een tijd waarin de democratische rechtsstaat onder druk staat en maatschappelijke tegenstellingen steeds scherper worden, groeit ook de vraag welke rol de overheid daarin eigenlijk zou moeten spelen. Moet de staat richting geven aan wat goed en wenselijk is? Of vraagt een pluriforme samenleving juist om een overheid die zich terughoudend opstelt en ruimte laat voor verschil? In zijn nieuwe boek De neutrale staat betoogt Paul Frissen dat de Nederlandse staat de afgelopen decennia steeds minder neutraal is geworden. Vanuit de wens om maatschappelijke problemen op te lossen, gedrag te sturen en risico's te voorkomen, is de overheid zich volgens hem steeds nadrukkelijker gaan bemoeien met hoe mensen zouden moeten leven. Daarmee komt juist datgene onder druk te staan wat de democratische rechtsstaat zou moeten beschermen: pluraliteit. In deze aflevering gaat host Quirine Ganzeboom in gesprek met Paul Frissen (decaan en onderzoeker bij de NSOB en emeritus hoogleraar Bestuurskunde) en Annemieke van Dam (DG Ondermijning, Politie & Veiligheidsregio's bij het ministerie van JenV). Samen verkennen zij de spanning tussen filosofie en bestuurspraktijk. Hoe neutraal kan de staat vandaag de dag nog zijn? Wat betekent terughoudendheid in een tijd waarin de samenleving juist om daadkracht vraagt? En wat vraagt dit van ambtenaren die dagelijks balanceren tussen politieke opdracht, maatschappelijk belang en de bescherming van een pluriforme democratische rechtsstaat?

In een tijd waarin de overheid kritisch kijkt naar haar eigen handelen, groeit ook de aandacht voor een ongemakkelijke vraag: hoe voorkom je dat beleid of publieke dienstverlening onbedoeld discriminerende effecten heeft? Goede bedoelingen blijken daarvoor niet altijd voldoende. Juist daarom is het van belang om ook de eigen werkwijzen, routines en aannames kritisch tegen het licht te houden. Daartoe ontwikkelde de Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme (SCDR) de afgelopen jaren de Discriminatietoets, als hulpmiddel om publieke organisaties anders naar hun eigen beleid en uitvoering te laten kijken - en dus niet als afvinklijst of controle-instrument.Hoe werkt zo’n toets? Waarom is die nodig? En wat gebeurt er als een organisatie er daadwerkelijk mee aan de slag gaat? In deze aflevering gaat host Quirine Ganzeboom in gesprek met Mirko Noordegraaf (hoogleraar public management aan de Universiteit Utrecht en vicevoorzitter SCDR), Nina van Douwen (coördinator discriminatietoets) en Najoua Benali (Diversity & Inclusion Officer bij gemeente Arnhem).Samen spreken zij over de noodzaak van de discriminatietoets, de lessen uit de eerste pilots (die bij Gemeente Arnhem, DUO en de Douane plaatsvonden), en de vraag wat deze manier van werken vraagt van ambtenaren, organisaties en het openbaar bestuur. Hoe herken je discriminatierisico’s die niet het gevolg zijn van kwade bedoelingen, maar van dagelijkse routines en patronen? En wat betekent het om als overheid bereid te zijn om ook kritisch naar jezelf te kijken?

Onlangs opperde president Donald Trump het idee om het 250-jarig bestaan van de Verenigde Staten te vieren met een MMA-gevecht in de tuin van het Witte Huis. Vanuit Nederland is dit met verbazing en enige gelatenheid ontvangen. Maar dit voorstel staat niet op zichzelf. Het is een uiting van een bredere bestuursstijl die zich kenmerkt door het bewust opzoeken van confrontatie, symbolisch geweld en theatraal spektakel.In het NSOB-essay New Public Brutalism? beschrijven Mark van Twist en Shivant Jhagroe deze ontwikkeling als een nieuwe bestuursstijl die radicaal afwijkt van de gangbare logica van publieke besluitvorming in een democratische rechtsstaat. Zo vervaagt in een rap tempo de grens tussen wat kan zijn en wat ‘volkomen absurd’ is. Laten we onszelf daarom vooral niet geruststellen met het idee dat dit alleen overzee kan plaatsvinden. New Public Brutalism grijpt wereldwijd om zich heen – ook in Nederland.In deze aflevering gaat host Quirine Ganzeboom in gesprek met Mark van Twist en Shivant Jhagroe. Ze verkennen wat deze bestuursstijl zo kenmerkt, waar de aantrekkingskracht vandaan komt en wat er op het spel staat. 

In tijden van polarisatie wordt het ‘stille midden’ vaak neergezet als de plek van rust en redelijkheid. Maar wie bevindt zich daar eigenlijk – en hoe stil is dat midden werkelijk? In een samenleving met stevige tegenstellingen blijkt dat midden minder vanzelfsprekend dan vaak wordt gedacht.In het onlangs verschenen NSOB-essay Verhalen(d) verknopen gingen de auteurs, te midden van het polariserende debat over de toekomst van het landelijk gebied, op zoek naar dat stille midden. Hun bevinding: het midden is niet per se gematigd, niet eenstemmig en zeker niet stil. En bovendien laat het zich alleen vinden als je bereid bent naast mensen te gaan staan, in plaats van erboven. Zo werd duidelijk dat polarisatie niet alleen speelt tussen landbouw en natuur, maar ook – en misschien wel vooral – tussen ‘Den Haag’ en het landelijk gebied.In deze aflevering gaat host Quirine Ganzeboom in gesprek met Bart Brandsma (polarisatie-expert) en Annemarie van der Wilt (onderzoeker bij de NSOB). Ze spreken over polarisatie, de kracht van verhalen en wat het betekent om in tijden van polarisatie het midden écht serieus te nemen. En ook: wat vraagt dit van onszelf, in hoe we luisteren, keuzes maken en soms – onbedoeld – bijdragen aan polarisatie?

In deze aflevering hebben we het over een vraagstuk dat zich vaak buiten het zicht afspeelt, maar van grote invloed kan zijn op de levens van mensen: hoe Nederland de aanpak van huiselijk geweld, kindermishandeling en geweld tegen vrouwen heeft georganiseerd. Recente gebeurtenissen hebben dit thema opnieuw op de maatschappelijke en politieke agenda gezet. De ernst en verwevenheid ervan onderstrepen het belang van een goed gecoördineerde aanpak. Tegelijkertijd blijkt uit onderzoek dat er ruimte is om deze aanpak te versterken. Waar zitten de blinde vlekken? En wat betekent dat voor de manier waarop het stelsel nu is ingericht?In het onlangs verschenen NSOB-essay (N)iets te kiezen wordt die aanpak nader verkend. Daarbij klinkt een ongemakkelijke constatering: er is in Nederland veel geregeld, maar de coördinatie van die aanpak blijft diffuus – en daarmee ook de vraag wie er uiteindelijk aanspreekbaar is.Host Quirine Ganzeboom gaat in deze aflevering in gesprek met Judith Kuypers (voorzitter van het Landelijk Netwerk Veilig Thuis, en bestuurder van Veilig Thuis West-Brabant, safe groep en SMO Breda) en Laura Schröer (NSOB). Samen bespreken zij wat we zien – en niet zien – van deze problematiek, en over hoe de huidige inrichting van de aanpak in de praktijk uitwerkt. Wat vraagt dit van professionals, bestuurders en het stelsel als geheel?Nederland ziet zichzelf graag als een geëmancipeerd land, maar heeft dat zelfbeeld ook een blinde vlek gecreëerd? Als incidenten steeds hetzelfde patroon volgen, zijn het dan nog wel incidenten? Of zijn het signalen van een stelsel dat anders ingericht zou moeten worden?

In een tijd waarin de besluitvorming in Den Haag regelmatig stroef verloopt, en het nieuwe regeerakkoord nog geen garanties biedt op vooruitgang voor de urgente maatschappelijke opgaven van deze tijd, verschuift de blik steeds nadrukkelijker naar de regio. Als de plek waar het misschien wél lukt om stappen te zetten.In het onlangs verschenen NSOB-essay De kracht van hier klonk dan ook een duidelijke oproep: nationale uitdagingen hoeven niet te leiden tot regionale verlamming. Regio’s kunnen zelf initiatief nemen – en het Rijk uitnodigen om aan te sluiten.In deze aflevering gaat host Quirine Ganzeboom in gesprek met Geerten Boogaard (Universiteit Leiden) en Martijn van der Steen (Nederlandse School voor Openbaar Bestuur/Erasmus Universiteit Rotterdam). Samen spreken zij over deze oproep aan regio’s om niet af te wachten, maar zelf initiatief te nemen. Wat vraagt het van decentrale overheden om niet af te wachten, maar zelf het voortouw te nemen? Hoe ga je om met de onvermijdelijke fricties in interbestuurlijke samenwerking?Wat betekent “de kracht van hier” eigenlijk in de praktijk? En hoe kan de spanning met “de kracht van daar” productief gemaakt worden?

We zijn gewend om natuur te zien als achtergrond: een decor waar beleid zich afspeelt, of als een afzonderlijk beleidsdoel dat we proberen te ‘halen’. Binnen overheidsorganisaties is natuur vaak belegd bij specifieke teams of afdelingen. Maar de natuur trekt zich weinig aan van zulke grenzen. De stikstofproblematiek legt de bouw stil, biodiversiteitsverlies raakt de landbouwproductie en een gebrek aan groen in steden vertaalt zich in oververhitting en mentale klachten. Zonder dat we het altijd doorhebben, is natuur verweven met alles wat we doen.Wat gebeurt er als we natuur niet langer als bijzaak zien, maar als uitgangspunt? Dat is precies waar het Collectief NatuurInclusief aan werkt: aan een natuur inclusieve samenleving waarin we goed zorgen voor de natuur waarin we wonen, werken en leven – zodat de natuur op haar beurt weer goed voor ons kan zorgen.In deze aflevering verkent Quirine Ganzeboom samen met Jannemarie de Jonge en Jeroen van Herk hoe je de natuur een plek kunt geven in alles wat je doet. Jannemarie is ambassadeur van het Collectief NatuurInclusief en brengt haar ervaring mee als voormalig Rijksadviseur voor de Fysieke Leefomgeving en landschapsarchitect. Jeroen is binnen het collectief trekker van het domein water en werkt als projectleider bij OAK consultants dagelijks aan projecten die bijdragen aan een natuur inclusieve samenleving. Aan tafel draait het om de vraag hoe we kunnen toewerken naar een natuur inclusieve samenleving, waarin natuur en mens niet tegenover elkaar staan maar diep met elkaar verweven zijn.