ISVW filosofie podcast

Soms worden boeken die een eeuw geleden zijn geschreven herontdekt omdat ze plotseling een volstrekt heldere blik kunnen geven op hedendaagse situaties. Is dat te wijten aan de vooruitziende blik van de schrijver? Of wijst dit eerder op bepaalde constantes in ons handelen? De schrijver Robert Musil is met name bekend van zijn roman De man zonder eigenschappen; zijn essays zijn minder bekend. Deze maand verscheen er een bundel van niet eerder vertaalde essays van zijn hand, vertaald door Jan Sietsma. Jan studeerde wijsbegeerte en godsdienstwetenschappen aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij is sinds 2008 werkzaam als zelfstandig vertaler en sinds 2020 als docent aan de VertalersVakschool. In deze aflevering spreekt Bart Geeraedts met Jan Sietsma over het werk van Musil en de relevantie voor onze huidige tijd. ​In Over de domheid onderzoekt Musil welke vormen van domheid er bestaan, en welke er in het bijzonder laakbaar zijn. Aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog werden Musils gedachten opgevat als een grondige aanval op het nationaalsocialisme.

Filosofie en film: het is een combinatie die in Nederland niet veel wordt opgezocht. Gelukkig hebben we Wouter Hessels, docent filmgeschiedenis en filmanalyse aan de Brusselse theater- en filmscholen RITCS en INSAS. Voor de ISVW stelde hij in de reeks Denken in het donker met... een boek samen over de gebroeders Jean-Pierre en Luc Dardenne. Deze broers zijn hét voorbeeld van wat er kan ontstaan wanneer film en filosofie elkaar ontmoeten. Luc Dardenne is opgeleid als filosoof en gegrepen door het werk van Emmanuel Levinas, Jean-Paul Sartre en Hannah Arendt. Toch kiest hij niet voor een loopbaan in de filosofie, maar volgt hij zijn broer, Jean-Pierre, in de wereld van de film. Samen maken ze wereldberoemde films als La Promesse en Rosetta, maar de filosofie laat ze nooit los. In veel van hun films zie je de invloeden van hun filosofische interesse terugkomen. Bijvoorbeeld in La Promesse, waar de confrontatie met het aangezicht van de Ander en het moreel appel dat dat op je kan doen, zoals dat ook terugkomt in het werk van Levinas, een belangrijke rol speelt. Bart Geeraedts spreekt over de combinatie van film en filosofie in het werk van de gebroeders Dardenne met Wouter Hessels.

Niets lijkt zo persoonlijk als hoe we ons voelen. Toch draaien veel maatschappelijke discussies uiteindelijk om emoties: van de angst voor migratie tot de woede over oorlogen. Emoties doen iets in de wereld. Ze kunnen discrimineren of emanciperen en bestaande ongelijkheden versterken of doorbreken. In haar nieuwe boek Over gevoeligheden stelt Martha Claeys, filosoof en schrijver, dat emoties reflecteren welke waarden en denkbeelden we koesteren. Emoties laten zien hoe onze idealen botsen met de realiteit, welke verwachtingen we van elkaar hebben en hoe deze ons soms gevangenhouden. Op een juiste manier ingezet kunnen emoties de wereld ook ten goede veranderen. Daarom stelde Martha ook de cursus De politiek van emoties samen bij de ISVW. Hierover spreekt Bart Geeraedts met Martha in deze aflevering.

In 1985 verscheen Een cyborg manifest. Nu, meer dan veertig jaar later verschijnt er een heruitgave bij de ISVW. Donna Haraway onderzoekt in dit manifest de verhoudingen tussen mens en machine. Een onderzoek waar we sinds 1985 nog steeds niet over zijn uitgepraat. Bart Geeraedts spreekt erover met Lydia Baan Hofman, die het nawoord schreef bij de heruitgave. Denkend over onszelf als cyborgs zijn we gebroken wezens. We schakelen de hele dag door tussen verschillend gecodeerde rollen die door technologie worden gefaciliteerd en versterkt. Van die gebrokenheid maken de kapitalistische structuren handig gebruik. Het is efficiënt, onderbetaald en onderling slecht georganiseerd. Maar dankzij die gebrokenheid is er ook ruimte om weer zeggenschap over die codes terug te winnen. Het socialistisch feminisme biedt daar inzichten voor.

Zelfliefde. Dit woord lijkt aan inflatie onderhevig te zijn. Zelfhulpboeken en coaches beloven ons zelfliefde, via soms oppervlakkige of zelfs misleidende boodschappen. En tegelijkertijd roept een teveel aan zelfliefde beelden op van Amerikaanse presidenten of mensen uit de showbizz, waar zelfliefde overkomt als zelfadoratie. Toch is dat niet wat filosofisch gezien met zelfliefde bedoeld wordt. Want binnen deze commerciële context dreigt zelfliefde een consumptiegoed te worden, waarbij het risico bestaat dat we voorbijgaan aan de diepere ethische en relationele dimensies van dit begrip. Daarom organiseert de ISVW een hele cursusweek over zelfliefde met als titel 'Zelfliefde en de Ander'. In deze aflevering gaat Bart Geeraedts in gesprek met Samira van de Meulengraaf en Rogier Huffnagel. Een gesprek waarin veel vooroordelen rond zelfliefde ontzenuwd worden.

Een uiterlijk: we worden ermee geboren en zitten er de rest van ons leven aan vast. Of niet? Ons uiterlijk lijkt steeds meer te moeten voldoen aan idealen en normen die voor de meesten onhaalbaar zijn. Bovendien is rondom dit ideale uiterlijk een hele industrie ontstaan. Waarom blijven we streven naar deze uiterlijke perfectie? En wat doet het eigenlijk met onze identiteit als we aan ons uiterlijk beginnen te sleutelen? In deze aflevering spreekt Bart Geeraedts met Doortje Lenders. Doortje is publieksfilosoof en schrijver voor onder andere Vrij Nederland, Trouw en Filosofie Magazine. Ze werkt aan een boek over de ethiek van schoonheidsidealen dat in 2027 verschijnt bij Mazirel Pers en publiceert over hetzelfde thema de nieuwsbrief NET ECHT. Daarnaast is ze hoofdredacteur van filosofieplatform Bij Nader Inzien. Van 19 tot en met 23 oktober vindt bij de ISVW de cursusweek Machtig mooi: De filosofie van schoonheidsidealen plaats, samengesteld door Doortje. Deze cursusweek wil breken met het Platoonse idee dat schoonheid een ladder naar het Goede is, en wil op zoek naar een nieuwe ethiek van uiterlijke schoonheid.

Een gesprek met filosoof, schrijver en dichter Jannah Loontjens. Zij stelde de cursusweek Existentialisme samen. Voor de existentialisten begint het denken met het dagelijkse bestaan: leven we het leven dat we willen leiden? Waarom maken we de keuzes die we maken? In hoeverre zijn we daarin vrij? In deze cursusweek komen zowel de voorlopers van het existentialisme als de belangrijkste filosofen die tot deze stroming worden gerekend aan bod: Simone de Beauvoir, Albert Camus en Jean-Paul Sartre. Deze Franse filosofen schreven naast essays en filosofische werken ook romans, verhalen en theater. Terwijl existentialisme ten eerste draait om vrijheid van denken, gaat het ook om de kracht van taal, argumentatie en inlevingsvermogen. Loontjens zelf is daar een voorbeeld van. Onder andere in haar laatste roman Gala en Zev komen tal van vragen rond vrijheid, geconditioneerdheid, en moraliteit voorbij.

Karel Appel smeet de verf met heel zijn lijf en leden op het doek. Johannes Vermeer priegelde zijn schilderijen minutieus bij elkaar. Wat zegt dat over hoe de kunstenaar de wereld beziet? En over hoe de beschouwer ernaar kijkt? In deze aflevering een gesprek over de masterclass Filosofie en kunst bij de ISVW. Arthur d'Ansembourg vertelt over hoe filosofie de dialoog tussen jou en het kunstwerk kan vormen en verdiepen. Heidegger, Merleau-Ponty, Gadamer, Lyotard en Deleuze hebben veel geschreven over kunst en kunnen je kunstbegrip vergroten. Of je kunstgenot verrijken. In deze aflevering komen een aantal van hun vragen en inzichten aan bod. Zaterdag 10 oktober 2027 begint een reeks van 5 weekenden, verspreid over 2026-2027, waarin telkens één filosoof centraal staat.

Na meer dan twee millennia beleven de stoïcijnen een ongekende revival. Welke spirituele lifehacks hebben zij ons te bieden? En hoe verhouden die zich tot de levenslessen van hun tijdgenoten, zoals de epicuristen en de sceptici? Bart Geeraedts in gesprek met Michiel Buis over Stoïcijnen en solidariteit, over sceptici die door hun vragen in mystieke sferen komen en over epicuristen die juist voor matiging pleiten. Op 19 september 2026 begint de eerste module van de opleiding Grote denkers. Michiel Buis zal in deze opleiding het weekend over de Hellenistische scholen voor zijn rekening nemen.

In deze podcast bespreken Bart Geeraedts en Paul van Tongeren het denken van Aristoteles. Waar Plato echte kennis zocht in de ideeënwereld, richtte Aristoteles zich op de bestudering van de wereld om ons heen. Paul van Tongeren legt uit hoe Aristoteles voortbouwt op Plato maar zich er ook tegen afzet. Het goede streef je niet na door je te richten op de idee van het goede, maar door te handelen. Geluk (eudaimonia) is de optimale zelfverwerkelijking van wie je specifiek bent. Het verlangen naar een 'gelukt' leven vraagt om deugden die je ontwikkelt door ervaring, niet door denken alleen. Die deugden ontwikkel je door het juiste midden te vinden tussen uitersten. Maar niet iedereen heeft hiertoe dezelfde mogelijkheden, je moet ook een beetje geluk hebben. Op 19 september 2026 begint de eerste module van de opleiding Grote denkers. Paul van Tongeren zal in deze opleiding de weekenden over Aristoteles en over Nietzsche voor zijn rekening nemen.