Scientias Podcast

Kan kunstmatige intelligentie wiskundige problemen oplossen waar de slimste mensen al tientallen jaren hun tanden op stukbijten? In deze aflevering duiken Diederik Jekel en Krijn Soeteman in een bijzondere ontwikkeling: AI heeft belangrijke vooruitgang geboekt rond de quasi-Riemannhypothese. Die hangt samen met een van de beroemdste onopgeloste problemen uit de wiskunde: het vermoeden van Riemann. Wat hebben priemgetallen daarmee te maken? Waarom zijn de ontdekkingen van Euler en Gauss nog altijd belangrijk? En hoe wist AI bestaande wiskundige technieken op een verrassende manier te combineren tot een nieuw bewijs? Ook bespreken we wat deze ontwikkeling betekent voor de toekomst van wetenschappelijk onderzoek. Kan AI verbanden ontdekken die mensen over het hoofd zien? En wat blijft de rol van menselijke wetenschappers? De gepubliceerde bewijzen moeten nog verder onafhankelijk worden gecontroleerd. Maar de mogelijke gevolgen zijn groot. Scientias Podcast live! Op woensdag 25 november 2026 nemen we een aflevering op met publiek in Hal West in Amsterdam. Inloop vanaf 19.00 uur, start om 19.30 uur. Kaartjes: https://halwest.amsterdam/voorstelling/scientias-podcast-live/ 00:00 Intro: AI zorgt voor een wiskundige doorbraak01:30 AI-datacenters en het elektriciteitsnet03:55 Scientias Podcast live in Hal West05:00 Wat heeft AI nu eigenlijk bewezen?09:45 Het beroemde vermoeden van Riemann16:00 Priemgetallen: de bouwstenen van de wiskunde21:30 Euler en de verrassende wereld van oneindige reeksen28:00 Riemann, Gauss en de verdeling van priemgetallen35:50 Nulpunten en het mysterie van de zètafunctie42:00 Hoe AI tot een nieuw wiskundig bewijs kwam52:00 Wat betekent deze doorbraak voor de wetenschap?See omnystudio.com/listener for privacy information.

AI-systemen lossen tegenwoordig wiskundige problemen op waar onderzoekers soms al tientallen jaren mee worstelen. OpenAI publiceerde onlangs honderden door AI gegenereerde wiskundige manuscripten en claimde zelfs een doorbraak bij een van de beroemde millenniumproblemen. 25 november 2026: onze eerste live-opname in Hal West, koop kaartjes hier: https://halwest.amsterdam/voorstelling/scientias-podcast-live/ In aflevering 95 van de Scientias Podcast bespreken Diederik Jekel en Krijn Soeteman wat deze ontwikkelingen betekenen voor de wetenschap. Hoe controleer je een bewijs dat bijna niemand meer begrijpt? Wat blijft de rol van menselijke wiskundigen? En kan kunstmatige intelligentie ons uiteindelijk helpen bij ontdekkingen die ons eigen begripsvermogen te boven gaan? Met uitstapjes naar Einsteins wonderjaar, schaakcomputer Deep Blue en het mysterieuze abc-vermoeden. Deze aflevering vormt het begin van een uitgebreide serie over kunstmatige intelligentie. 00:00 Intro: is er een crisis in de wiskunde?02:57 Scientias Podcast binnenkort live in Hal West04:12 AI-hype, datacentra en de mogelijke bubbel06:11 Wat gaan we ontdekken in onze AI-serie?10:23 Waarom maakt slimme AI nog zulke domme fouten?14:54 AI-agenten, veiligheid en autonome systemen18:41 De crisis in de wiskunde21:06 Einsteins wonderjaar en het wonderkwartaal van AI23:56 De zeven millenniumproblemen25:07 Heeft AI het Navier-Stokes-probleem opgelost?29:58 Problemen met het bewijs en de controle in Lean33:26 Duizenden wiskundeproblemen en de toekomst van onderzoekers39:50 Computerbewijzen en de vierkleurenstelling44:58 Deep Blue: wat schaken ons over AI leert50:03 Worden wiskundigen spelers of toeschouwers?52:04 Moeten we bang zijn voor deze ontwikkelingen?58:56 Het abc-vermoeden uitgelegd1:02:13 Een bewijs dat bijna niemand begrijpt1:03:59 Kan de mens de wetenschap nog bijhouden?1:07:45 Volgende week en de afsluitingSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Fouten maken hoort bij wetenschap. Maar hoe goed zijn wetenschappers en wetenschapsjournalisten eigenlijk in het toegeven van hun eigen fouten? In aflevering 94 van de Scientias Podcast kijken Diederik Jekel en Krijn Soeteman kritisch naar hun eigen werk. Van een overdreven uitspraak over het Europese stroomnet en een verkeerde uitleg van digitale audio tot vergissingen over dinosauriërs en supergeleiding. Ook duiken ze in de geschiedenis van de luchtvaart. Waren de gebroeders Wright werkelijk de eersten die met een gemotoriseerd vliegtuig vlogen? En wat leert die discussie ons over bewijs en het belang van herhaalbaarheid? Tot slot bespreken we de replicatiecrisis in de wetenschap. Waarom worden positieve resultaten veel vaker beloond dan mislukkingen en waarom zijn juist die mislukkingen zo belangrijk voor wetenschappelijke vooruitgang? 00:00 Intro: fouten maken hoort bij wetenschap01:25 De Internationale Dag van de Mislukking04:11 Tijd om onze eigen fouten te bespreken04:54 Hoe oud is het Europese elektriciteitsnet?09:15 Gelijkstroom, wisselstroom en een verkeerde uitleg13:33 Hoe werkt digitale audio eigenlijk?19:33 Sampling, frequenties en de reconstructie van geluid23:49 Edelgassen, de draaiende aarde en andere correcties26:01 Een foutje met heel veel nullen27:33 Dinosauriërs, fossiele brandstoffen en mergel28:35 Wie vloog er als eerste? De gebroeders Wright?32:04 Het omstreden verhaal van Gustave Whitehead39:09 Bewijs, erkenning en herhaalbaarheid40:42 Waarom mislukkingen belangrijk zijn voor wetenschap43:49 Experimenteren en resultaten reproduceren45:22 Supergeleiding en wetenschappelijke verrassingen49:08 Publicatiedruk en de replicatiecrisis51:06 Hersenonderzoek en de grenzen van fMRI53:07 Hoe doen we eigenlijk goede wetenschap?54:21 Statistiek en de gevaren van selectief analyseren56:50 Nog een correctie over Kamerlingh Onnes57:23 Afsluiting en aankondigingenSee omnystudio.com/listener for privacy information.

In deze aflevering hebben Diederik en Krijn twee gasten van de podcast Met Nerds om Tafel, ook bekend als MNOT. Het gesprek is met Randal Peelen en Jurian Ubachs en we hebben het over zowel echte Scientias-onderwerpen als onderwerpen voor echte nerds. Een mooie cocktail met voor ieder wat wils. En eerste live-opname van de Scientias Podcast 25 november 2026: https://halwest.amsterdam/voorstelling/scientias-podcast-live/ 00:00 Twee podcasts aan één tafel05:38 Waar komt het woord nerd vandaan?07:54 Nerd als geuzennaam10:05 Erbij horen en je eigen groep vinden14:51 Rolf Hut: ongegeneerd enthousiast zijn17:10 Nieuwsgierigheid zonder betweterigheid20:09 Gewenste gasten en favoriete nerds23:11 Bill James, Moneyball en honkbalstatistiek27:38 Hoe wifi door een huis werkt37:28 Felienne Hermans en vrouwen in programmeren39:44 Jay Miner: van Atari naar Amiga45:23 Demoscene en Isaac Newton50:05 Kleine werelden en handen wassen53:40 Drie vragen voor de natuurkundige54:55 Hoe ASML EUV-licht gebruikt voor chips1:04:38 Waarom computers warm worden1:10:09 Dansen op maïzena1:11:31 Luisteraarsvraag: populaire podcastafleveringen1:15:09 Kun je je eigen internetprovider worden?1:22:18 Afsluiting en een mogelijk feest bij aflevering 512See omnystudio.com/listener for privacy information.

Diep onder het ijs van Antarctica bevindt zich een gigantische detector die de meest ongrijpbare deeltjes van het heelal probeert te vangen: neutrino's. De Belgische natuurkundige Francis Halzen kreeg er dit jaar de Nobelprijs voor Natuurkunde voor. Diederik en Krijn duiken in de werking van IceCube en bespreken ook de Nobelprijzen voor Scheikunde en Geneeskunde. En waarom bewegen we eigenlijk zoveel met onze handen als we praten? 0:00 Introductie en terugblik01:36 Vooruitblik: onze nieuwe AI-serie05:04 Luisteraarsvraag: Diederiks handgebaren08:53 Waarom praten we met onze handen?12:14 Het McGurk-effect: hoe onze zintuigen samenwerken19:33 De Nobelprijzen van 202621:57 Nobelprijs Geneeskunde: optogenetica24:28 Nobelprijs Scheikunde: spiegelbeeldmoleculen33:27 Terug naar de Nobelprijs voor Natuurkunde36:20 Wat maakt neutrino's zo bijzonder?39:41 Tsjerenkovstraling: sneller dan het licht?42:48 Van water naar ijs: het ontstaan van IceCube47:59 De aarde als filter voor neutrino's49:37 Waar komen hoogenergetische neutrino's vandaan?54:42 Kosmische bronnen opsporen55:24 De eerste grote ontdekkingen van IceCube57:17 Bert en Ernie en de peta-elektronvolt59:56 Een nieuw venster op het heelal01:01:40 Verdient fundamenteel onderzoek een Nobelprijs?01:04:06 AfsluitingSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Diederik Jekel en Krijn Soeteman bespreken de Nobelprijs voor natuurkunde 2026 voor Francis Halzen. Eerst kondigen zij een samenwerking met Met Nerds om Tafel en een livepodcast in Amsterdam aan. Daarna leggen zij uit waarom neutrino's een nieuwe manier zijn om het heelal te bestuderen: ze zijn elektrisch neutraal en hebben slechts zelden wisselwerking met materie. Via velden, fundamentele krachten en bètaverval komen zij bij Pauli's hypothese van een onzichtbaar deeltje, Fermi's uitwerking en de eerste detectie van reactorantineutrino's door Cowan en Reines. De kubieke-kilometerdetector IceCube op de Zuidpool komt aan het einde kort ter sprake; de werking ervan en de kosmische ontdekkingen bewaren de hosts voor een volgende aflevering. Meer lezen:Nobelprijs voor natuurkunde 2026: https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2026/summary/Hoe IceCube werkt: https://icecube.wisc.edu/science/icecube/Hal West live-opname: https://halwest.amsterdam/voorstelling/scientias-podcast-live/ 00:00 Intro, luisteraarsactie en Scientias Live05:15 De Nobelprijs voor Francis Halzen07:20 Een nieuw venster op het heelal12:25 Wat betekent een interactie tussen deeltjes?16:30 Scalair, vector en tensor: wat is een veld?21:41 De vier fundamentele krachten25:00 Waarom neutrino's nauwelijks reageren op materie28:30 Krachten voorstellen met golven en velden31:00 Kwantumvelden en het W-boson37:39 Hoe ontdek je iets dat overal doorheen vliegt?41:00 Bètaverval en het antineutrino42:55 Deeltjesbanen zichtbaar maken47:31 Pauli voorspelt een onzichtbaar deeltje50:10 Cowan en Reines detecteren reactorantineutrino's54:43 Van een kernreactor naar IceCube: wordt vervolgdSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoe meet je een paar nanogram PFAS in een liter water? In deze aflevering beantwoorden Diederik en Krijn een luisteraarsvraag over de extreem kleine hoeveelheden die tegenwoordig in drinkwater kunnen worden aangetoond. Het antwoord voert langs Robert Boyle, Bunsen en Kirchhoff, chromatografie, massaspectrometrie en Clair Patterson. Uiteindelijk komen al die ideeën samen in de manier waarop laboratoria tegenwoordig PFAS uit een watermonster halen, herkennen en zo nauwkeurig mogelijk meten. 00:00 Hoe meet je een miljardste gram PFAS?03:16 De luisteraarsvraag: hoe voorkom je vervuiling?05:10 Alberto Contador en een minuscuul meetbaar spoor09:09 Robert Boyle en het begin van nauwkeurig meten13:29 IJzer in water zichtbaar maken19:38 Bunsen en Kirchhoff: elementen herkennen aan licht26:31 De ontdekking van cesium29:30 Hoe concentreer je een spoorstof?33:21 Chromatografie: stoffen van elkaar scheiden38:45 Massaspectrometrie: massa, lading en isotopen42:37 Clair Patterson en de ouderdom van de aarde46:27 Het probleem van loodverontreiniging53:10 Hoe controleer je een PFAS-meting?58:50 Van monster tot meetresultaatSee omnystudio.com/listener for privacy information.

In deze aflevering praten Diederik en Krijn over PFAS in het Nederlandse drinkwater. Wat zijn PFAS precies, waarom gebruiken we ze op zoveel plaatsen en wanneer vormen ze een risico? (en waarom we er echt zo snel mogelijk mee moeten proberen te stoppen). Daarna beantwoorden ze een luisteraarsvraag: hoe werkt geur eigenlijk? Van Aristoteles en het reukvermogen van zalmen tot herinneringen die door geur worden opgeroepen, communicerende planten en de werking van geurreceptoren op moleculair niveau. 00:00 Intro01:15 PFAS in Nederlands drinkwater02:59 Wat zijn PFAS eigenlijk?05:04 Waarom zitten PFAS in blusschuim?10:04 Duizenden verschillende PFAS-stoffen13:59 Wanneer wordt PFAS schadelijk?15:26 Hoe bepaalt het RIVM de grenswaarde?20:04 Hoe zorgelijk is PFAS in drinkwater?23:23 Hoe werkt geur eigenlijk?25:10 Aristoteles en de eerste ideeën over geur28:01 Geur bij de Egyptenaren29:02 Hoe ruiken vissen onder water?33:06 Hoe vinden zalmen hun geboorterivier terug?36:08 Waarom roept geur zulke sterke herinneringen op?43:03 Hoe is het reukvermogen geëvolueerd?44:07 Planten communiceren met geurstoffen46:07 Sluipwespen volgen chemische signalen51:00 Hoe herkent onze neus verschillende geuren?53:01 Zo werkt een geurreceptor59:02 Hoe goed is de menselijke neus?1:01:12 Een geurreceptor op moleculair niveau bekekenSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Wie krijgt het miljoen? En heeft AI nou wel of niet de Navier-Stokesvergelijking opgelost, een van de millenniumproblemen, opgesteld door het Clay Mathematichs Institute of Cambridge, Massachusetts (VS). Diederik legt uit aan Krijn hoe het nou eigenlijk zit met die vloeistofdynamica, een nogal pittige tak van de natuurkunde. Luister hier naar de 88ste aflevering van de Scientias Podcast. 00:00:00 Introductie00:01:32 Kaartjes voor het Wetenschapspodcastfestival00:03:11 Heeft AI een groot wiskundeprobleem opgelost?00:06:30 Wat kun je met een vergelijking?00:09:32 De Navier-Stokesvergelijking voorspelt vloeistofstromen00:12:16 Leonhard Euler en vloeistoffen zonder viscositeit00:17:59 Navier voegt stroperigheid toe00:23:21 George Gabriel Stokes komt tot dezelfde vergelijking00:24:14 De geschiedenis kort samengevat00:26:19 Computational fluid dynamics00:28:55 Wervelingen en vorticiteit00:31:29 Waarom drie dimensies zoveel moeilijker zijn00:34:51 Waarom een mogelijke singulariteit ertoe doet00:37:02 Het Millennium Prize Problem00:38:05 Córdoba en Martínez-Zoroa zetten de eerste stap00:42:42 Buckmaster en Alpöge schakelen AI in00:46:05 Het laatste theorema van Fermat00:51:32 Hoe Lean wiskundige bewijzen controleert00:54:57 OpenAI mengt zich in de zoektocht00:58:30 Samenwerkende autonome AI-agents00:59:53 Tienduizend agents werken aan Navier-Stokes01:01:11 De geclaimde oplossing01:01:56 De strijd om prioriteit en erkenning01:05:35 Wat betekent AI voor de wiskunde?01:06:48 Het computerbewijs van het vierkleurenprobleem01:10:25 Wie beheerst de wiskunde van de toekomst?01:16:42 Afsluiting  See omnystudio.com/listener for privacy information.

In aflevering 87 gaan we verder met de Nancy Grace Roman Space Telescope. Dit keer draait alles om de vraag wat deze ruimtetelescoop daadwerkelijk gaat ontdekken. Diederik legt uit waarom onze huidige methoden om exoplaneten te vinden een groot deel van alle planeten missen. Via gravitationele microlensing kan Roman juist planeten met wijde banen en zelfs losgeslagen planeten zonder moederster opsporen. Daarna wordt het nog spectaculairder. Met een geavanceerde coronagraaf probeert Roman het verblindende licht van sterren zo nauwkeurig weg te werken dat het gereflecteerde licht van een exoplaneet zichtbaar wordt. Daarvoor gebruikt de telescoop maskers, vervormbare spiegels, duizenden actuatoren, interferentie en detectoren die afzonderlijke fotonen kunnen registreren. Van Einstein en gekromde ruimtetijd tot diffractie, Airy-patronen en direct gefotografeerde exoplaneten: een diepe duik in de natuurkunde achter een van de bijzonderste ruimtetelescopen van dit moment. 00:00 Intro00:57 Terugblik op de Roman-telescoop01:51 Waarom een panoramatelescoop?03:23 Wat is surveyastronomie?04:25 Het Hertzsprung-Russelldiagram05:05 Edwin Hubble en het uitdijende heelal06:14 Roman en de zoektocht naar exoplaneten06:52 Hoe Kepler exoplaneten ontdekte08:34 De transitmethode uitgelegd10:11 Waarom we zoveel exoplaneten missen12:26 Het probleem van planeten met wijde banen14:12 Meetbias en de kans op een transit16:08 Wat is surveyastronomie in het Nederlands?17:38 Microlensing als oplossing18:52 Einstein en de kromming van ruimtetijd22:48 Zwaartekracht als lens24:14 Hoe microlensing werkt27:04 Hoe een planeet zichzelf verraadt28:33 Roman kijkt naar het centrum van de Melkweg30:16 Honderden miljoenen sterren observeren31:30 Planeten rond de snowline32:29 Losgeslagen planeten zonder ster35:03 Exoplaneten rechtstreeks fotograferen38:30 Hoe werkt een coronagraaf?38:53 Waarom een ster nooit een perfect puntje is40:54 Het Airy-patroon42:16 Waarom telescopen zelf patronen in sterrenlicht maken43:45 De herkenbare spikes van James Webb44:28 Waarom iedereen sterren anders ziet46:23 Hoe blokkeer je sterrenlicht?46:37 Speckles: nepplaneten in je detector47:45 Vervormbare spiegels en duizenden actuatoren49:23 Sterlicht vernietigen met interferentie49:56 Pairwise probing51:51 Wachten op individuele fotonen53:04 De atmosfeer van een exoplaneet onderzoeken53:27 Eeuwen aan slimme oplossingen55:55 De Roman-telescoop als eindresultaat56:50 AfsluitingSee omnystudio.com/listener for privacy information.