Ιστορία μιας πόλης

Πώς η λατρεία της Αρτέμιδας Ταυροπόλου, οι όρκοι των στρατιωτών και οι μνήμες των νεκρών συνδέονται με τη συγκρότηση και τη νομιμοποίηση της εξουσίας; Και γιατί, αιώνες αργότερα, τα αρχαία μνημεία εξακολουθούν να φορτίζονται συμβολικά, ξεπερνώντας συχνά τα ίδια τα αρχαιολογικά δεδομένα; Η Αμφίπολη δεν είναι μόνο ένα γεωγραφικό σημείο στον χάρτη της αρχαίας Μακεδονίας· είναι ένας τόπος όπου η μυθολογία, η πολιτική και η ιστορία διαπλέκονται διαρκώς. Από τη λατρεία της Αρτέμιδας Ταυροπόλου, μιας θεότητας με ισχυρές αθηναϊκές ρίζες, έως τις αφηγήσεις γύρω από τον Βρασίδα και τη μακεδονική δυναστεία, η πόλη συγκρότησε την ταυτότητά της μέσα από σύμβολα που ξεπερνούσαν τα στενά όρια της τοπικής λατρείας. Την ίδια στιγμή, η σύγχρονη δημόσια συζήτηση γύρω από την Αμφίπολη, ιδίως μετά τις ανασκαφές στον Τύμβο Καστά, δείχνει πως οι μύθοι δεν ανήκουν μόνο στο παρελθόν. Ανανεώνονται, επανανοηματοδοτούνται και συχνά αποκτούν δύναμη μεγαλύτερη από αυτή των ίδιων των αρχαιολογικών ευρημάτων. Πού τελειώνει, λοιπόν, ο μύθος και πού αρχίζει η ιστορική τεκμηρίωση; Μπορεί η αρχαιολογία να αποδομήσει έναν μύθο χωρίς να ακυρώσει ό,τι σημαίνει για μια κοινότητα; Ο Δημήτρης Δαμάσκος είναι καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Πατρών. Αποφοίτησε από τη Φιλοσοφική Σχολή του ΕΚΠΑ και είναι διδάκτορας Κλασικής Αρχαιολογίας του Freie Universität Berlin. Έχει εργαστεί ως συμβασιούχος αρχαιολόγος στη Συλλογή Γλυπτών του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου και είχε αναλάβει για χρόνια την έκδοση του ετήσιου επιστημονικού περιοδικού του Μουσείου Μπενάκη. Το 2010 ήταν επισκέπτης ερευνητής στο Μουσείο Kelsey του Πανεπιστημίου του Mίσιγκαν. Από το 2019 διευθύνει με τη Δημητρία Μαλαμίδου την ανασκαφή στην ακρόπολη της Αμφίπολης (https://amphipolisproject.org/). Η Μακεδονία βρίσκεται στον πυρήνα των ερευνητικών του ενδιαφερόντων. Έχει συγγράψει τόμο για τα γλυπτά στο Μουσείο της Καβάλας (2013) και πολλά άρθρα που αφορούν την τοπογραφία της Μακεδονίας και τη γλυπτική της. Από το φθινόπωρο του 2023 είναι επιστημονικός συνεργάτης του Μουσείου Fitzwilliam του Cambridge στο πλαίσιο ερευνητικού προγράμματος σε συνεργασία με το Μουσείο CSMVS, Mumbai με θέμα «Ancient Worlds Project». Είναι εταίρος της Εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας, αντεπιστέλλον μέλος του Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Αμερικής και του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου.

Η αρχαία Δωδώνη βρίσκεται σε μια εύφορη κοιλάδα στους πρόποδες του όρους Τόμαρος στην Ήπειρο. Η απομονωμένη, αλλά στρατηγική αυτή θέση συνέβαλε ώστε να αναπτυχθεί εκεί ένα από τα σημαντικότερα θρησκευτικά κέντρα του αρχαίου ελληνικού κόσμου. Η Δωδώνη θεωρείται ένα από τα αρχαιότερα μαντεία της Ελλάδας. Στο ιερό υπηρετούσαν οι ιερείς, γνωστοί ως Σελλοί, που ερμήνευαν τα σημάδια της φύσης για να μεταφέρουν τους χρησμούς του θεού, που δίνονταν κυρίως μέσα από τους ήχους της ιερής βελανιδιάς· το θρόισμα των φύλλων ή ο ήχος από χάλκινα αγγεία που κρέμονταν γύρω από το δέντρο θεωρούνταν θεϊκά μηνύματα. Οι πιστοί έγραφαν τα ερωτήματά τους σε μικρά μολύβδινα ελάσματα και τα άφηναν στο ιερό, ζητώντας καθοδήγηση για θέματα της καθημερινής ζωής. Χιλιάδες από αυτά τα ελάσματα έχουν βρεθεί από τους αρχαιολόγους και αποτελούν μοναδική πηγή για να κατανοήσουμε τις ανησυχίες, τις σχέσεις και τις κοινωνικές συνθήκες των ανθρώπων της εποχής. Η σημασία τους είναι τόσο μεγάλη ώστε τα μολύβδινα ελάσματα της Δωδώνης θεωρούνται ένα από τα σημαντικότερα αρχεία της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και κοινωνίας και έχουν προταθεί για ένταξη στον κατάλογο της UNESCO ως τεκμήρια παγκόσμιας πολιτιστικής αξίας. Η δρ. Βαρβάρα Ν. Παπαδοπούλου είναι επίτιμη έφορος αρχαιοτήτων με μακρά και πολυσχιδή παρουσία στη διαχείριση, αναστήλωση και ανάδειξη μνημείων με επίκεντρο την Ήπειρο. Από το 2006 έως το 2023 διετέλεσε Διευθύντρια Εφορειών Αρχαιοτήτων (Ιωαννίνων, Άρτας και ευρύτερης Ηπείρου), ενώ παράλληλα υπηρέτησε σε καίριες θέσεις ευθύνης και ως μέλος του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου. Απόφοιτος του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης με μεταπτυχιακές και διδακτορικές σπουδές στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, με αντικείμενο την Παλαιοχριστιανική Ήπειρο, έχει αναπτύξει σημαντικό ερευνητικό έργο. Το ανασκαφικό και αναστηλωτικό της έργο περιλαμβάνει παρεμβάσεις σε Ιωάννινα, Άρτα, Νικόπολη και σε ολόκληρη την Ήπειρο, με κορυφαίες στιγμές την αποκάλυψη της αρχαίας οχύρωσης των Ιωαννίνων, την ίδρυση του Μουσείου Αργυροτεχνίας στο Κάστρο Ιωαννίνων, την ολοκλήρωση εργασιών στη δυτική νεκρόπολη της Αμβρακίας και την αποκατάσταση του κάτω διαζώματος του Θεάτρου της Δωδώνης, που αποδόθηκε στο κοινό το 2022. Υπήρξε συντονίστρια της επιτροπής για την ένταξη της Νικόπολης στον κατάλογο της UNESCO, καθώς και για την εγγραφή των ελασμάτων της Δωδώνης στο πρόγραμμα «Μνήμη του Κόσμου». Μετά την αφυπηρέτησή της συνεχίζει ενεργά το έργο της, διευθύνοντας ανασκαφές στη Βασιλική του επισκόπου Αλκίσωνος στη Νικόπολη, στο Βουλευτήριο της Δωδώνης και στην Κοιλάδα του Άνω ρου του Αχέροντα.

Πού ακριβώς βρίσκεται η Αμφίπολη και γιατί η γεωγραφική της θέση υπήρξε τόσο καθοριστική; Πώς «διαβάζεται» μια πόλη που ιδρύθηκε από Αθηναίους, άνθησε στη μακεδονική επικράτεια και μετασχηματίστηκε στους παλαιοχριστιανικούς χρόνους; Και πόσο δύσκολο είναι να ανασυνθέσουμε τον δημόσιο πυρήνα της, όταν τα νεότερα στρώματα έχουν ενσωματώσει, μετακινήσει ή σιωπηλά καλύψει τα αρχαία ίχνη; Ο καθηγητής κλασικής αρχαιολογίας Δημήτρης Δαμάσκος εξηγεί. Η Αμφίπολη δεν είναι μόνο ένα όνομα φορτισμένο με ιστορικούς συνειρμούς· είναι, πρωτίστως, ένας τόπος που το φυσικό τοπίο, η στρατηγική γεωγραφία και οι διαδοχικές φάσεις κατοίκησης συνθέτουν ένα σύνθετο αρχαιολογικό πεδίο. Χτισμένη σε καίρια θέση, κοντά στον Στρυμόνα και σε άμεση σχέση με το Παγγαίο, η πόλη υπήρξε σταυροδρόμι οικονομικών δικτύων, στρατιωτικών επιδιώξεων και πολιτικών ανταγωνισμών ήδη από τον 5ο αιώνα π.Χ., όταν Iδρύθηκε από τους Αθηναίους, και στη συνέχεια εντάχθηκε δυναμικά στον μακεδονικό κόσμο. Η Αμφίπολη δεν είναι μόνο ένα σύμβολο ή ένα επικοινωνιακό γεγονός, αλλά ένα σύνθετο αρχαιολογικό πεδίο: ένας τόπος όπου το τοπίο, η πόλη και η μνήμη αλληλεπιδρούν, και όπου η πρόκληση δεν είναι μόνο η ανακάλυψη, αλλά κυρίως η ερμηνεία, η χαρτογράφηση και η σταδιακή αποκάλυψη μιας πόλης που άλλαξε πρόσωπα μέσα στους αιώνες. Ο Δημήτρης Δαμάσκος είναι καθηγητής κλασικής αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Πατρών. Αποφοίτησε από τη Φιλοσοφική Σχολή του ΕΚΠΑ και είναι διδάκτορας κλασικής Αρχαιολογίας του Freie Universität Berlin. Έχει εργαστεί ως συμβασιούχος αρχαιολόγος στη Συλλογή Γλυπτών του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου και είχε αναλάβει για χρόνια την έκδοση του ετήσιου επιστημονικού περιοδικού του Μουσείου Μπενάκη. Το 2010 ήταν επισκέπτης ερευνητής στο Μουσείο Kelsey του Πανεπιστημίου του Michigan. Από το 2019 διευθύνει με τη Δημητρία Μαλαμίδου την ανασκαφή στην ακρόπολη της Αμφίπολης (https://amphipolisproject.org/). Η Μακεδονία βρίσκεται στον πυρήνα των ερευνητικών του ενδιαφερόντων. Έχει συγγράψει τόμο για τα γλυπτά στο Μουσείο της Καβάλας (2013) και πολλά άρθρα που αφορούν την τοπογραφία της Μακεδονίας και τη γλυπτική της. Από το φθινόπωρο του 2023 είναι επιστημονικός συνεργάτης του Μουσείου Fitzwilliam του Cambridge στο πλαίσιο ερευνητικού προγράμματος σε συνεργασία με το Μουσείο CSMVS, Mumbai με θέμα Ancient Worlds Project. Είναι Εταίρος της Εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας, αντεπιστέλλον μέλος του Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Αμερικής, και του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου.

Τα Προσφυγικά είναι τόποι μνήμης, κοινωνικά πειράματα, κομμάτια μιας ιστορίας που άλλαξε ριζικά τον ελληνικό χώρο μετά το 1922. Συνοικισμοί που γεννήθηκαν από την ανάγκη, διαμόρφωσαν γειτονιές, ταυτότητες και τρόπους ζωής και σήμερα βρίσκονται κάπου ανάμεσα στη φθορά, τη διεκδίκηση και την επανεκτίμηση. Η Αμαλία Κωτσάκη είναι καθηγήτρια Ιστορίας και Θεωρίας της Αρχιτεκτονικής και αναπληρώτρια κοσμήτωρ της Σχολής Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Πολυτεχνείου Κρήτης. Σπούδασε Αρχιτεκτονική στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, όπου το 2005 αναγορεύθηκε διδάκτωρ. Το 2007 εξελέγη επίκουρη καθηγήτρια Ιστορίας & Θεωρίας της Αρχιτεκτονικής στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων του Πολυτεχνείου Κρήτης. Tο διάστημα 2020-24 ήταν διευθύντρια του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών και από το 2023 αναπληρώτρια κοσμήτωρ της σχολής. Το 2021 ίδρυσε το Εργαστήριο Νεοελληνικής Αρχιτεκτονικής, Πόλης και Πολιτισμού (nearcicutuclab.gr) στο Πολυτεχνείο Κρήτης, του οποίου είναι διευθύντρια. To διάστημα 2014-26 διετέλεσε πρόεδρος του Κέντρου Αρχιτεκτονικής της Μεσογείου και το 2016-17 ήταν μέλος του Δ.Σ. του. Είναι εκπρόσωπος του Πολυτεχνείου Κρήτης στο δίκτυο Πανεπιστημίων UNITWIN UNESCO «Culture, Tourism, Development», ενώ αδιάλειπτα ενισχύει τις ελληνογαλλικές ακαδημαϊκές συνεργασίες, εκ των οποίων κυριότερη είναι το διεθνές ετήσιο θερινό σχολείο αρχιτεκτονικής και πόλης που συνδιοργανώνει στο Παρίσι με γενικό τίτλο «Paris Transformations». Το 2000 βραβεύθηκε από την Ακαδημία Αθηνών με το Βραβείο της Τάξεως των Γραμμάτων και Καλών Τεχνών για διακεκριμένο νέο αρχιτέκτονα έως 40 ετών. Έχει διακριθεί με βραβεία σε πανελλήνιους και διεθνείς αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς. Συγγραφέας και επιμελήτρια 10 βιβλίων που αφορούν κυρίως ζητήματα νεοελληνικής αρχιτεκτονικής, πόλης και πολιτισμού..

Όταν σκεφτόµαστε την κλασική Αθήνα, ο νους µας πηγαίνει αυθόρµητα στο λευκό µάρµαρο του Παρθενώνα και στις άχρωµες µορφές των αγαλµάτων. Κι όµως, αυτή η εικόνα απέχει πολύ από την πραγµατικότητα. Η αρχαία πόλη ήταν ένας κόσµος γεµάτος χρώµα: ζωγραφισµένοι ναοί, έντονα διακοσµηµένα αγάλµατα, δηµόσια κτίρια που λειτουργούσαν όχι µόνο ως αρχιτεκτονικά αλλά και ως ζωγραφικά σύνολα.Αν και οι πίνακες ζωγραφικής της κλασικής εποχής δεν έχουν σωθεί, οι αρχαίες γραπτές µαρτυρίες, η πολυχρωµία των γλυπτών και τα ίχνη χρώµατος στα µνηµεία της Ακρόπολης µάς βοηθούν να προσεγγίσουµε την αισθητική, την τεχνογνωσία και τη σηµασία της αθηναϊκής ζωγραφικής παράδοσης. Από τις αρχαϊκές κόρες και τους κούρους έως τον Παρθενώνα και το Ερέχθειο, το χρώµα λειτουργούσε ως φορέας νοήµατος, ιδεολογίας και κοινωνικών µηνυµάτων. Ʃήµερα θα αναζητήσουµε τη «χαµένη παλέτα» της Αθήνας: πώς άλλαξε η χρήση του χρώµατος από την αρχαϊκή ως την κλασική περίοδο, ποια υλικά και τεχνικές χρησιµοποιούσαν τα εργαστήρια, ποιος ήταν ο ρόλος των πρώτων υλών της Αττικής και πώς οι σύγχρονες έρευνες ανατρέπουν τη στερεότυπη, άχρωµη εικόνα της κλασικής τέχνης που έχουµε κληρονοµήσει.Η Χαρίκλεια Μπρεκουλάκη είναι αρχαιολόγος και ιστορικός της αρχαίας τέχνης και ειδικεύεται στην ελληνική ζωγραφική. Από το 2009 εργάζεται στο Τμήμα Ελληνικής και Ρωμαϊκής Αρχαιότητας του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών (Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών) στην Αθήνα, όπου από το 2017 κατέχει τη θέση της κύριας ερευνήτριας. Η δρ. Μπρεκουλάκη ολοκλήρωσε τη διδακτορική της διατριβή στο Πανεπιστήμιο Paris I-Panthéon Sorbonne με θέμα «La peinture funéraire en Macédoine. Emplois et fonctions de la couleur IVe-IIe s. av. J.-C.», η οποία δημοσιεύτηκε στη σειρά «Μελετήματα» του Ινστιτούτου Ιστορικών Ερευνών (ΕΙΕ) το 2006 και εξακολουθεί να θεωρείται θεμελιώδες έργο για την ταφική ζωγραφική της αρχαίας Μακεδονίας.Από το 2022 είναι επιστημονική υπεύθυνη του προγράμματος με τίτλο «Τhe hunt frieze of Tomb II at Vergina, Greece: A novel interdisciplinary approach for the scientific investigation and revisualization of a painted masterpiece of the Classical World», το οποίο χρηματοδοτείται από το Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας (ΕΛΙΔΕΚ). Επίσης, έχει συνεισφέρει σημαντικά στην κατανόηση των τεχνικών και της αισθητικής της αρχαίας ζωγραφικής από τους προϊστορικούς χρόνους μέχρι και τη ρωμαϊκή περίοδο, αποδίδοντας ιδιαίτερη σημασία στην επιστημονική προσέγγιση του χρώματος, στη σύνθεση και στη χρήση του ως αναγκαίου στοιχείου για μια ολοκληρωμένη ιστορική και καλλιτεχνική αποτίμηση της αρχαίας ζωγραφικής και πολυχρωμίας («Mycenaean painting in context. New discoveries, old finds reconsidered», σε συνεργασία με τους J. Davis και S. Stocker, 2015, «L’esperienza del colore nella pittura funeraria dell’Italia preromana», Νάπολη 2001). Πρόσφατα, επιμελήθηκε τον τόμο «Archaeology of colour: Technical studies in Greek and Roman painting and polychromy», ο οποίος εκδόθηκε από το ΕΙΕ στην Αθήνα το 2023.

Στο νέο επεισόδιο της σειράς Ιστορία Μίας Πόλης, η Αγιάτη Μπενάρδου συζητά με την αρχαιολόγο Αριάδνη Κλωνιζάκη για ένα από τα πιο αινιγματικά γλυπτά του Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο: το μαρμάρινο κεφάλι ενός αγοριού, έργο των αρχών του 1ου αιώνα μ.Χ., στο οποίο έχει χαραχθεί μεταγενέστερα ένας σταυρός.Το γλυπτό, πιθανότατα τμήμα επιτύμβιου μνημείου, βρέθηκε το 1927 στην περιοχή του Κολωνού, κοντά στην εκκλησία του Εσταυρωμένου. Η εκλεπτυσμένη απόδοση του προσώπου, η μελαγχολική έκφραση και το ασυνήθιστο σύμβολο στο μέτωπο οδηγούν σε ερωτήματα για την ταυτότητα του εικονιζόμενου παιδιού, αλλά και για τη στάση των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων απέναντι στα αρχαία έργα τέχνης.Μέσα από την έννοια της «χριστιανικής επανερμηνείας» (interpretatio christiana), το επεισόδιο φωτίζει πώς ένα αρχαίο γλυπτό μπορούσε να «εξαγνιστεί», να προστατευθεί και να επαναχρησιμοποιηθεί, αντί να καταστραφεί. Η συζήτηση αναδεικνύει τη σημασία του τόπου εύρεσης, τον ρόλο της αρχαιολογικής έρευνας και τον τρόπο με τον οποίο τα έργα τέχνης μπορούν να αποκτήσουν περισσότερες από μία ζωές και διαφορετικά νοήματα μέσα στον χρόνο.Η Αριάδνη Κλωνιζάκη είναι αρχαιολόγος, διδάκτωρ Κλασικής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, επιμελήτρια αρχαιοτήτων και προϊσταμένη του Τμήματος Εκπαίδευσης του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου. Σπούδασε αρχαιολογία στο ΕΚΠΑ και Πολιτιστική Πολιτική & Διαχείριση στο Πανεπιστήμιο Warwick στη Μ. Βρετανία. Εργάζεται από το 2000 στο Υπουργείο Πολιτισμού. Η διδακτορική της διατριβή αφορά στη διάδοση της λατρείας του Ασκληπιού. Ασχολείται με τους Έλληνες θεραπευτές-θεούς, την αρχαία ελληνική θρησκεία και τα ιερά, τη γλυπτική, καθώς και την πολιτιστική πολιτική και διαχείριση.Εικόνα: Κεφάλι αγοριού με εγχάρακτο σταυρό στο μέτωπο από τον Κολωνό, Αθήνα, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, αρ. ευρ. Γ3665, 1ος αι. μ.Χ. © Ιστορικό και Φωτογραφικό Αρχείο Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου. © Ιστορικό και Φωτογραφικό Αρχείο Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου. Φωτογράφος: Τ. Βρεττός

Στη μετεμφυλιακή Αθήνα, ο πολιτισμός δεν ήταν ποτέ ουδέτερος. Μουσική, θέατρο, εικαστικά και κινηματογράφος μετατράπηκαν σε πεδία συμβολικής αντιπαράθεσης, όπου ιδέες, αξίες και τρόποι ζωής συγκρούονταν, συχνά χωρίς να κατονομάζονται ανοιχτά. Ο λεγόμενος «πολιτισμικός Ψυχρός Πόλεμος» εκτυλίχθηκε μέσα στην καθημερινότητα της πόλης, διαμορφώνοντας γούστα, στάσεις και πολιτικές ευαισθησίες.Σε αυτό το επεισόδιο, η Τζένη Λιαλιούτη «περπατά» στην Αθήνα των δεκαετιών του ’50 και του ’60 και εξερευνά τους χώρους όπου ο πολιτισμός λειτούργησε ως γλώσσα πολιτικής: από συναυλιακές αίθουσες και γκαλερί μέχρι θέατρα και υπόγεια τζαζ κλαμπ. Αναζητά τις αντιδράσεις του κοινού, τις αθέατες εντάσεις πίσω από τις εκδηλώσεις και τα ίχνη που άφησε εκείνη η εποχή στη σημερινή πόλη.Η Ζηνοβία (Τζένη) Λιαλιούτη είναι επίκουρη καθηγήτρια Ευρωπαϊκής Ιστορίας στο τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του ΕΚΠΑ. Έχει συνεργαστεί ως μεταδιδακτορική ερευνήτρια με το UCD-Clinton Institute for American Studies, το ΑΠΘ, το Πάντειο Πανεπιστήμιο και το ΚΕΙΝΕ της Ακαδημίας Αθηνών. Έχει διδάξει στο τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου και στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα «Δημόσια Ιστορία» του ΕΑΠ. Έχει εκδώσει, επίσης, το βιβλίο «Ο αντιαμερικανισμός στην Ελλάδα 1947-1989» (Αθήνα, 2016).

Επιγραφές σε εκκλησίες, σε τάφους, σε λιμάνια. Ονόματα απλών πιστών, ναυτικών, αρχόντων. Μικρές σιωπηλές μαρτυρίες που έχουν όμως πολλά να μας πουν. Μέσα από αυτές τις μικρές, σιωπηλές μαρτυρίες, ο Γιώργος Πάλλης, αρχαιολόγος με ειδίκευση στην αρχιτεκτονική γλυπτική, την επιγραφική και την τοπογραφία των μεσαιωνικών χρόνων και της οθωμανικής περιόδου, επιχειρεί να «ακούσει» τις φωνές των Βυζαντινών Κυκλαδιτών και να φωτίσει μια λιγότερο γνωστή, αλλά ουσιαστική σελίδα της ιστορίας των Κυκλάδων.Ο Γιώργος Πάλλης είναι αναπληρωτής καθηγητής Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής Αρχαιολογίας και Τέχνης στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Η έρευνά του επικεντρώνεται στην αρχιτεκτονική γλυπτική, την επιγραφική και την τοπογραφία των μεσαιωνικών χρόνων και της οθωμανικής περιόδου, με έμφαση στην Αττική, στη Στερεά Ελλάδα και στα νησιά των Κυκλάδων. Έχει δημοσιεύσει μονογραφίες και άρθρα σε ελληνικά και ξένα επιστημονικά περιοδικά και πρακτικά συνεδρίων. Είναι γενικός γραμματέας της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας και ενεργό μέλος άλλων επιστημονικών σωματείων. Πρόσφατα κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Αμαρυσία το βιβλίο του «Η Κηφισιά στα χρόνια της Επανάστασης: Τα πριν, τα γεγονότα, τα μετά». Το ενδιαφέρον του για την περιοχή του Αμαρουσίου οφείλεται στο γεγονός ότι είναι γηγενής Μαρουσιώτης και οικογένειά του ζει εκεί από τη δεκαετία του 1830.

Σε μια εποχή που τα Χριστούγεννα συχνά μοιάζουν με μια γρήγορη, φωτεινή παρένθεση μέσα στη χρονιά, υπάρχουν τόποι που κρατούν ακόμη ζωντανή τη μαγεία τους όχι ως φολκλόρ αλλά ως μνήμη, εμπειρία και ιστορία. Ένας από αυτούς τους τόπους είναι το Μουσείο Παιχνιδιών Μπενάκη. Εκεί, ανάμεσα σε καραβάκια, ξύλινες εκκλησίες για τα κάλαντα, κουκλάκια και Άι-Βασίληδες διαφορετικών εποχών μπορεί κανείς να ακολουθήσει τα χνάρια των Χριστουγέννων όπως τα έζησαν γενιές παιδιών στην Ελλάδα.Κάθε αντικείμενο της συλλογής μοιάζει με μικρό παράθυρο σε έναν κόσμο που δεν υπάρχει πια: ένα καράβι που διηγείται ναυτικούς προορισμούς και προσμονές, ένα χειροποίητο παιχνίδι που γεννήθηκε από τη φαντασία, ένας Έλληνας Άγιος Βασίλης που στέκει απέναντι στον παγκοσμιοποιημένο Santa. Μέσα από αυτά ανακαλύπτουμε όχι μόνο πώς στόλιζαν, τραγουδούσαν ή έπαιζαν τα παιδιά αλλά και τι ονειρεύονταν, τι φοβούνταν, τι περίμεναν, τι σήμαινε, τελικά, γι’ αυτά η γιορτή.Η Μαίρη Βέργου, επιμελήτρια του Μουσείου Παιχνιδιών του Μουσείου Μπενάκη, κάνει μια μικρή αναδρομή μέσα από ιστορίες παιχνιδιών που εξακολουθούν να μιλούν, να συγκινούν και να φωτίζουν με τον δικό τους τρόπο το παρόν μας.Η Μαίρη Βέργου είναι αρχιτέκτων, απόφοιτη του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, με μεταπτυχιακή ειδίκευση στην Αρχιτεκτονική Μορφολογία και Ρυθμολογία.Είναι επιμελήτρια του Μουσείου Μπενάκη Παιχνιδιών που άνοιξε τις πόρτες του για το κοινό τον Οκτώβριο του 2017. Πυρήνας των εκθεμάτων του είναι η δωρεά της Μαρίας Αργυριάδη στο μουσείο το 1991 των 20.000 παιχνιδιών και παιδικών αντικειμένων.

Στο νέο επεισόδιο της σειράς «Ιστορία μιας πόλης», ο αρχαιολόγος και ερευνητής Στέλιος Λεκάκης μιλάει για τον Κηφισό, έναν ποταμό που διαπερνά την ιστορία της Αθήνας, αλλά σπάνια γίνεται ορατός. Ξεκινώντας από τις αρχαίες πηγές του Κηφισού και το φυσικό τοπίο που τις περιέβαλλε, εξετάζει την πορεία του ποταμού στην αρχαιότητα και τον καθοριστικό του ρόλο στη διαμόρφωση του αγροτικού και οικιστικού χώρου της Αττικής.Ο κ. Λεκάκης εξηγεί ποιοι σύγχρονοι οδικοί άξονες ακολουθούν σήμερα την αρχαία κοίτη, ποια σημεία της πόλης αποκαλύπτουν ακόμη τμήματα του ρέματος και ποιες μεγάλες τεχνικές παρεμβάσεις του 20ού και 21ου αιώνα διευθέτησαν ή κάλυψαν τον ποταμό. Αναφέρεται επίσης στον τρόπο με τον οποίο ο Κηφισός εμφανίζεται στη μυθολογία και τη λογοτεχνία, στα αρχαιολογικά ευρήματα που τεκμηριώνουν την ιστορική του πορεία καθώς και στις σύγχρονες περιβαλλοντικές προκλήσεις από τις πλημμύρες μέχρι τη διαχείριση των αστικών ρεμάτων.Τέλος, η συζήτηση αγγίζει εκπαιδευτικές και περιβαλλοντικές πρωτοβουλίες γύρω από τον Κηφισό και το πώς η ανάδειξή του αποτελεί εργαλείο πολιτιστικής ευαισθητοποίησης για μια πόλη που καλείται να επανασυνδεθεί με το φυσικό της τοπίο.Ο Στέλιος Λεκάκης σπούδασε κλασική αρχαιολογία και διαχείριση πολιτιστικής κληρονομιάς στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και στο University College London. Είναι επίκουρος καθηγητής στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο και δημιουργικός διευθυντής της εταιρείας: Mazomos Landscape and Heritage Consultants με έδρα το Βέλγιο. Γράφει για τα νησιωτικά τοπία, το πολιτικό στην αρχαιολογία και τα κοινά στη διαχείριση μνημείων. Κάποιες φορές γράφει και για το θέατρο.